Mua trái cây ở vùng hồ Tà Đùng mang về, hãy chọn độ chín theo hai con số: số giờ đi đường và ngày định ăn. Trái ăn trong ngày thì mua chín tới; trái ăn sau hai ba ngày thì mua đủ già, mới bắt đầu chín; trái chia quà hay ăn cuối tuần thì mua già mà còn cứng, để tự ủ. Phần lớn chuyện "mua về hỏng hết" đến từ việc mua cả lô ở cùng một độ chín.
Bài này đưa ra một cách tính đơn giản, có bảng gợi ý cho từng loại trái hay gặp quanh hồ, và cách chia lô để nhà mình có trái ngon rải trong cả tuần. Những con số về ngày ở đây chỉ là mức thường gặp; nhiệt độ, độ già lúc hái và giống làm lệch nhịp chín, nên mắt và tay vẫn là công cụ cuối cùng.
Hai con số cần biết trước khi mua
Số giờ đi đường là thời gian từ lúc trái lên xe tới lúc về tới nơi cất. Từ vùng hồ về TP.HCM, Bình Dương hay Đồng Nai bằng ô tô thường mất phần lớn một ngày, cộng thêm những lần dừng nghỉ, ăn uống, ghé điểm khác. Trong suốt khoảng đó trái vẫn chín, và chín nhanh hơn nếu xe nóng.
Ngày định ăn là ngày trái được bổ ra. Đây là con số người mua hay quên: mua sáu trái sầu riêng về nhưng cả nhà chỉ ăn được một trái mỗi tối, vậy trái thứ sáu phải đợi gần một tuần. Nếu cả sáu trái đều mua ở cùng độ chín, ba trái cuối gần như chắc chắn quá chín.
Ghép hai con số này lại, anh chị có một khoảng thời gian trái phải "chờ" từ lúc mua tới lúc ăn. Việc chọn độ chín thật ra là chọn trái sao cho nó chín đúng vào cuối khoảng chờ đó, không sớm hơn, không muộn hơn. Nghe thì phức tạp, nhưng với vài nguyên tắc dưới đây, mọi thứ khá dễ.
Bảng gợi ý độ chín theo thời gian chờ
Thời gian chờ = từ lúc mua đến lúc ăn. Bảng là mức thường gặp, áp dụng cho trái đã đủ già; trái hái non thì không bảng nào cứu được.
| Loại trái | Ăn trong ngày | Ăn sau 2–3 ngày | Ăn sau 4–7 ngày |
|---|---|---|---|
| Sầu riêng | Trái rụng sáng nay hoặc trái cắt đã ủ chín | Trái cắt đủ già từ một hai hôm trước | Trái cắt đủ già mới cắt hôm nay |
| Bơ | Trái đã mềm nhẹ ở cuống | Trái già vừa hái mấy hôm, bắt đầu đổi | Trái già còn cứng |
| Mít Thái | Múi tách sẵn hoặc trái đã có mùi | Trái cắt vài hôm, mùi bắt đầu | Trái mới cắt, đủ già, chưa mùi |
| Chuối | Nải đã chín vàng | Nải ngả vàng ở đầu trái | Buồng xanh già |
| Chanh dây | Trái hơi nhăn vỏ | Trái đổi màu đều, vỏ căng | Trái đổi màu đều, vỏ căng, cất mát |
Đọc bảng theo hàng: với mỗi loại trái, xác định thời gian chờ của từng phần trong lô rồi chọn đúng ô. Một gia đình bình thường thường cần cả ba cột cho một chuyến mua.
Chia lô: cách người vùng hồ hay làm
Thay vì mua một lô đồng đều, người ở vùng trồng hay chia lô theo ngày ăn. Ví dụ giả định: một gia đình bốn người mua bốn trái sầu riêng để ăn trong một tuần. Họ có thể lấy một trái rụng để ăn tối nay ở chỗ nghỉ, một trái cắt từ hai hôm trước để ăn tối mai ở nhà, và hai trái mới cắt để ăn cuối tuần.
Cách chia này áp dụng được cho mọi loại trái tiếp tục chín sau khi hái. Với bơ, chọn vài trái đã hơi mềm và nhiều trái còn cứng. Với chuối, mua một nải chín vàng và một buồng xanh già. Với mít, mua múi tách sẵn cho tối nay, nguyên trái còn cứng cho mấy hôm sau nếu nhà đông người.
Đánh dấu là phần nhỏ mà quan trọng. Ghi ngày dự kiến ăn lên trái bằng bút lông, dán nhãn giấy, hay đơn giản là để các nhóm ở ba túi khác màu. Về nhà mệt, không ai nhớ trái nào mua ở độ chín nào; nhãn ghi sẵn giúp cả nhà biết ăn trái nào trước.
Những thứ làm nhịp chín lệch khỏi dự tính
Nhiệt độ trong xe. Cốp xe đóng kín dưới nắng có thể nóng hơn ngoài trời nhiều. Trái nằm trong đó cả buổi sẽ chín nhanh hơn dự tính. Để trái trong khoang có điều hoà, hoặc ít nhất tránh nắng chiếu thẳng vào cốp khi dừng nghỉ.
Nhiệt độ ở nhà. Trên vùng hồ mát hơn, trái chín chậm hơn; về tới thành phố nóng, trái tăng tốc. Trái mua ở vùng hồ mấy hôm chưa chín, về thành phố có khi chín sau một đêm.
Trái để chung. Trái chín tự tiết khí chín, làm trái bên cạnh chín theo. Để bơ, chuối đã chín chung túi với trái còn cứng, cả túi chín nhanh hơn. Muốn trái để lâu thì tách riêng.
Va đập. Trái bị dập chín nhanh ở chỗ dập và hỏng sớm. Một đoạn đường xấu không lót kỹ có thể làm cả thùng bơ thâm sớm.
Mưa và độ ẩm. Trái thu hoạch ngày mưa, vỏ ẩm, dễ mốc và hỏng sớm hơn trái thu ngày nắng. Lau khô trước khi xếp là việc nên làm.
Khi nào nên mua chín sẵn
Mua chín sẵn không sai, chỉ cần đúng việc. Trái chín sẵn hợp với ba trường hợp: ăn ngay ở vùng hồ, ăn trong đêm đầu tiên về tới nhà, và mua để nếm thử trước khi quyết định mua nhiều. Ở cả ba trường hợp, trái chín sẵn cho anh chị biết ngay chất lượng của lô, điều mà trái còn cứng không làm được.
Một mẹo của người mua lâu năm là mua một trái chín sẵn cùng lô với trái còn cứng. Bổ trái chín ra ăn, nếu ngon thì yên tâm phần còn lại của lô; nếu dở thì biết trước để đổi hoặc không mua thêm. Trái chín sẵn ở đây có vai trò như mẫu thử.
Trái chín sẵn không hợp với việc mang làm quà cho người ở xa hay chia nhiều nhà. Người nhận không ăn ngay, trái quá chín, quà thành gánh nặng. Khi chia quà, trái đủ già còn cứng kèm một dòng hướng dẫn ủ là món quà chu đáo hơn.
Mua cho người nhận ở xa: đổi vai người ủ
Khi trái không về nhà mình mà đi tiếp tới người khác, người nhận sẽ là người ủ, và họ cần biết điều đó. Rất nhiều trái ngon bị hỏng chỉ vì người nhận cho thẳng vào tủ lạnh lúc còn cứng, hoặc để ngoài quá lâu vì không biết trái đã gần chín.
Viết vài dòng ngắn kèm quà: loại trái, ngày hái hoặc ngày cắt, cách để chín, dấu hiệu nhận biết chín. Ví dụ: "Bơ già còn cứng, để ngoài chỗ thoáng, bóp nhẹ cuống thấy lún là ăn được, chín rồi mới cho vào ngăn mát." Những dòng như vậy giúp trái của vùng hồ tới tay người nhận đúng vị.
Nếu gửi chuyển phát, cộng thêm thời gian vận chuyển vào thời gian chờ và chọn trái cứng hơn một bậc so với khi mình tự mang. Phần đóng gói, giữ lạnh, giữ khô khi gửi xa có bài riêng ở mục Quà Tà Đùng của trang.
Một điều nên làm nữa là nhắn người nhận ngay khi gửi: hôm nay gửi gì, dự kiến tới khi nào, mở thùng ra kiểm gì trước. Người nhận biết trước sẽ để ý nhận hàng sớm, không để thùng trái nằm cả ngày ở phòng bảo vệ nóng bức.
Kiểm độ chín hằng ngày khi về nhà
Mua đúng độ chín mới là nửa việc; nửa còn lại là để mắt tới trái mỗi ngày. Không cần nhiều thời gian: một lần buổi sáng hoặc buổi tối, đi một vòng chỗ để trái, ngửi, bóp nhẹ, nhìn cuống. Trái nào đã tới thì đưa lên đầu hàng ăn hoặc cho vào ngăn mát.
Với sầu riêng, chú ý mùi và đường múi; với bơ, bóp nhẹ ở cuống; với mít, ngửi đít trái; với chuối, nhìn màu vỏ và cuống nải; với chanh dây, nhìn vỏ có nhăn quá mức hay có đốm mốc không. Khi đã quen, việc này chỉ mất vài phút.
Trái đã chín mà chưa ăn kịp thì có cách giữ: tách múi sầu riêng, mít cho hộp kín cất lạnh; bơ chín cho ngăn mát; chuối chín bóc vỏ trữ đông; chanh dây lấy ruột trữ đông. Chi tiết các cách này có ở mục Bảo quản và chế biến tại nhà.
Ví dụ giả định một chuyến mua cho cả nhà
Ví dụ giả định: một gia đình năm người nghỉ hai đêm ở vùng hồ, sáng chủ nhật lái xe về TP.HCM, tới nhà buổi tối, cả tuần sau còn chia quà cho ông bà và hai nhà hàng xóm. Họ muốn mang về sầu riêng, bơ, chuối và chanh dây.
Với sầu riêng, họ lấy một trái rụng ăn tối thứ bảy ở chỗ nghỉ, một trái cắt hai hôm trước để ăn tối chủ nhật, và hai trái mới cắt sáng chủ nhật: một trái biếu ông bà giữa tuần, một trái để nhà ăn cuối tuần. Với bơ, họ lấy vài trái đã hơi mềm cho bữa đầu tuần và một túi trái già còn cứng chia làm ba phần quà, mỗi phần kèm tờ hướng dẫn.
Chuối thì một nải chín vàng ăn trên đường và một buồng xanh già treo ở nhà. Chanh dây lấy hai túi trái đổi màu đều, vỏ còn căng, một túi cho nhà, một túi biếu hàng xóm. Tất cả được xếp vào ba thùng theo ngày ăn, đánh dấu bằng băng dính màu. Cách sắp xếp này không tốn thêm tiền, chỉ tốn thêm mười lăm phút suy nghĩ trước khi mua.
Sai lầm hay gặp khi mua mang về
Chọn trái chín nhất sạp cho chắc ăn. Trái chín nhất sạp là trái ngắn ngày nhất. Mua làm quà đi xa mà chọn như vậy là tự rút ngắn thời gian của mình.
Mua theo cảm hứng, không tính ngày ăn. Đứng giữa vườn sầu riêng thơm nức, ai cũng muốn mua nhiều. Hỏi trước cả nhà ăn được bao nhiêu, trong mấy ngày, rồi mới chốt số lượng.
Dồn mọi loại trái vào chung một thùng. Trái chín làm trái cứng chín theo, trái mềm bị trái nặng đè dập. Mỗi nhóm một thùng hoặc ít nhất có vách ngăn.
Cho trái cứng vào tủ lạnh ngay khi về. Bơ, chuối, sầu riêng còn cứng cho vào lạnh thường không chín đúng được nữa. Tủ lạnh dành cho trái đã chín mà chưa ăn kịp.
Không hỏi ngày cắt. Ngày cắt là thông tin quan trọng nhất để tính độ chín, và người bán ở vùng trồng thường trả lời được ngay. Bỏ qua câu hỏi này là tự đoán mò.
Câu hỏi thường gặp
Từ Tà Đùng về TP.HCM nên mua sầu riêng chín mấy phần?
Nếu định ăn ngay tối về tới nhà, chọn trái cắt đủ già từ một hai hôm trước. Nếu ăn sau vài ngày hoặc chia quà, chọn trái cắt đủ già mới cắt hôm đó và tự ủ ở nhà. Trái rụng chỉ hợp ăn ngay ở vùng hồ.
Có nên mua trái chín hẳn để ăn trên đường?
Được, với lượng nhỏ và loại dễ ăn như chuối, chanh dây, múi mít trong hộp kín. Sầu riêng và mít nguyên trái mùi mạnh, bổ trên xe bất tiện. Phần mang về nên chọn trái còn cứng hơn.
Trái mua ở vùng hồ để mãi không chín thì sao?
Nếu đã quá thời gian chín thường gặp mà trái vẫn cứng, nhiều khả năng trái hái non. Bổ ra kiểm thay vì để thêm. Lần sau hỏi kỹ ngày cắt và xin xem trái bổ thử cùng lô trước khi mua nhiều.
Để trái trong cốp xe có ảnh hưởng không?
Có. Cốp xe kín dưới nắng nóng làm trái chín nhanh hơn dự tính, thậm chí chín không đều. Nếu được, để trái trong khoang có điều hoà, lót mềm, tránh nắng chiếu thẳng vào cốp khi dừng nghỉ.
Làm sao để trái mua về chín rải trong tuần?
Chia lô theo ngày ăn: một phần chín sẵn, một phần bắt đầu chín, một phần còn cứng. Để riêng từng nhóm, ghi ngày dự kiến ăn lên trái, và tách trái đã chín khỏi trái còn cứng để không làm cả lô chín nhanh.
Mua trái cây làm quà nên chọn độ chín nào?
Chọn trái đủ già còn cứng và kèm vài dòng hướng dẫn ủ cho người nhận. Người nhận thường không ăn ngay trong ngày, trái chín sẵn dễ quá chín. Riêng chanh dây chọn trái đổi màu đều, vỏ còn căng.