Khi mua sản vật theo ký, ba chỗ làm anh chị nhận ít hơn số mình trả tiền là: cân sai hoặc cân không về số không, bao bì không được trừ, và hàng còn ẩm hoặc bị làm nặng thêm. Cả ba đều kiểm được bằng mắt và một chiếc cân nhà bếp, không cần dụng cụ đặc biệt.
Phần lớn người bán ở vùng hồ Tà Đùng cân thật thà. Chênh lệch nhỏ thường do cân cũ, do thói quen cân cả bao, hoặc do hàng vừa phơi chưa đủ nắng, chứ không phải gian lận. Nhưng với hàng khô giá trị như hạt tiêu, mắc ca, cà phê, vài phần trăm chênh lệch trên vài ký đã thành một khoản đáng kể, nên biết cách kiểm là cần thiết.
Bài này giải thích cơ chế của từng kiểu chênh lệch, vì sao hàng ẩm vừa thiệt cân vừa thiệt chất, và cách kiểm lại khi về nhà.
Nhìn cân trước khi đặt hàng lên
Việc đầu tiên là nhìn cân khi chưa có gì trên mặt: kim cân đồng hồ có chỉ đúng số không, số trên cân điện tử có về 0 không. Cân đồng hồ để lâu, va đập nhiều dễ lệch kim; cân điện tử đặt trên mặt không phẳng, hoặc pin yếu, có thể nhảy số. Người bán tử tế không phật lòng khi khách nhìn cân, vì đây là việc bình thường ở mọi chợ.
Theo Luật Đo lường, cân dùng trong mua bán thuộc nhóm phương tiện đo phải được kiểm định định kỳ; nhiều cân có tem kiểm định dán bên hông. Tem còn hạn không bảo đảm cân không bị chỉnh, nhưng cân không tem, cân quá cũ, cân lắc lư trên mặt bàn là lý do để mình cẩn thận hơn.
Nhiều chợ có đặt cân đối chứng ở một góc để người mua tự cân lại. Nếu chợ nơi anh chị mua có cân này, mang hàng đến cân thử sau khi mua là cách kiểm nhanh nhất, không cần tranh cãi với ai. Ở vườn, quầy ven đường không có cân đối chứng, anh chị có thể mang theo một cân treo nhỏ, loại dùng cân hành lý, để tự kiểm khi mua nhiều.
Bì: phần bao bì không được tính là hàng
"Trừ bì" là trừ khối lượng bao, túi, rổ, thùng ra khỏi số cân. Một chiếc bao bố, bao nhựa dệt, rổ tre nặng hơn nhiều người nghĩ, có khi vài trăm gam, rổ lớn hay thùng gỗ còn nặng hơn. Cân cả rổ rồi tính tiền theo số cân là anh chị đang trả tiền hàng cho cái rổ.
Cách làm đúng là đặt bao bì rỗng lên cân và bấm về 0 trước khi đổ hàng vào, hoặc cân bao rỗng riêng, ghi lại, rồi trừ đi. Với cân đồng hồ, có thể đặt rổ rỗng lên, ghi nhận số, rồi lấy số cân có hàng trừ đi số đó. Nhờ người bán làm việc này ngay trước mặt mình.
Hàng đóng túi sẵn ghi khối lượng tịnh là khối lượng hàng không tính bao bì. Túi ghi 500 gam tịnh mà cân cả túi chỉ được 500 gam là đang thiếu, vì bao bì cũng có khối lượng. Với túi nứt vỏ mắc ca, khối lượng tịnh tính cả vỏ cứng, nên đó không phải khối lượng nhân; đây là chuyện tỷ lệ nhân, sẽ nói ở mục dưới.
Hàng ẩm: vừa thiệt cân, vừa thiệt chất
Nước nặng mà không đáng tiền. Hạt tiêu, cà phê nhân, hạt điều, cá khô, măng khô còn ẩm sẽ nặng hơn hàng đã khô đủ, nên cùng một ký, anh chị nhận ít hàng khô thật hơn. Khi về nhà phơi hoặc để trong nhà thoáng, nước bay đi, số ký giảm xuống, và đó là phần anh chị đã trả tiền cho nước.
Thiệt thòi lớn hơn nằm ở chất lượng. Hàng khô chưa đủ, đặc biệt là đóng túi kín, là môi trường cho nấm mốc phát triển. Mốc trên hạt, trên đồ khô có thể sinh độc tố mà mắt thường không thấy hết, trong đó có những độc tố được các cơ quan an toàn thực phẩm cảnh báo. Vì vậy hàng ẩm không chỉ là chuyện tiền, mà là chuyện ăn uống an toàn.
Với hạt có nhiều dầu như mắc ca, điều, ẩm còn làm dầu trong nhân nhanh bị ôi, sinh mùi hôi khó chịu dù nhìn ngoài chưa thấy mốc. Đây là lý do hạt đã sấy đủ khô thường được đóng túi kín ngay, kèm gói hút ẩm.
Hàng ẩm không nhất thiết là gian lận. Vào mùa mưa, nắng ít, người làm khó phơi cho đủ; hàng mới phơi xong cũng hút lại ẩm nếu để ngoài trời đêm. Điều cần là người bán nói thật và người mua biết cách nhận ra để quyết định mua ít, mua về phơi lại, hay không mua.
Nhận biết hàng còn ẩm bằng tay, mắt và mũi
Hồ tiêu. Bốc một nắm, hạt khô rời ra, chảy qua kẽ tay, có tiếng lạo xạo; hạt ẩm dính vào nhau, bám tay, mềm khi bóp mạnh. Cắn thử một hạt: hạt khô vỡ giòn, hạt ẩm dai.
Cà phê nhân, hạt điều. Hạt khô cứng, cắn hoặc lấy móng tay ấn không lún. Hạt mềm, lún, hoặc có mùi ẩm mốc là chưa đủ khô.
Mắc ca nứt vỏ. Bẻ vài hạt ngẫu nhiên trong bao: nhân khô giòn, màu trắng ngà, bẻ gãy gọn; nhân ẩm dẻo, có khi dính vỏ lụa. Hạt ẩm để lâu dễ có mùi dầu ôi.
Cá khô. Thịt cá khô ráo, không nhớt, ấn không để lại vết lõm sâu; mùi khô của cá, không hôi. Cá mềm nhũn, ướt tay, mùi khai là chưa khô hoặc đã hư. Cá một nắng thì vốn còn mềm, phải giữ lạnh.
Măng khô. Măng khô cứng, giòn hoặc dai khô tuỳ loại, không mềm ướt, không có đốm mốc trắng, xanh. Măng ẩm có mùi chua nồng, dễ mốc.
Mọi loại hàng đóng túi. Túi có hơi nước đọng ở mặt trong, hàng vón cục, túi phồng lên là dấu hiệu nên đặt xuống.
Hàng bị làm nặng: nguyên lý, không phải mẹo
Ngoài ẩm tự nhiên, có những cách làm hàng nặng hơn một cách cố ý: tưới nước, trộn tạp chất như đất, sạn, hạt lép, cuống, vỏ; với một số hàng khô có khi tẩm thêm chất khác. Bên mình không đi vào chi tiết các thủ thuật, vì mục đích là giúp anh chị nhận ra dấu hiệu chung, không phải dạy cách làm.
Dấu hiệu chung là hàng không đồng nhất. Bốc một nắm ở trên, một nắm ở giữa bao, một nắm ở đáy, so với nhau: màu, độ khô, độ sạch có giống nhau không. Hàng trộn thường đẹp ở lớp trên, kém ở dưới. Dưới đáy bao có nhiều bụi, sạn, đất là dấu hiệu nên dừng lại.
Hạt tiêu là món hay được nhắc trong chuyện trộn tạp chất. Cách nhận biết tiêu tốt, tiêu lép, tiêu lẫn tạp có bài riêng ở mục Hạt, hồ tiêu và cà phê. Với mọi món, nguyên tắc giống nhau: không mua bao lớn khi chưa bốc thử từ nhiều chỗ trong bao.
Tỷ lệ nhân và phần bỏ đi: so giá cho đúng
Nhiều món sản vật mua theo ký có một phần không ăn được: vỏ, cùi, xương, đầu. So giá giữa các dạng mà không tính phần bỏ đi là so sai. Số trong bảng là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính, không phải số đo của sản phẩm cụ thể.
| Món, dạng | Phần bỏ đi | Cách tính phần ăn được (ví dụ giả định) |
|---|---|---|
| Mắc ca nguyên vỏ, nứt vỏ | Vỏ cứng chiếm phần lớn khối lượng | Nếu nhân chiếm khoảng một phần ba, 3 ký nứt vỏ cho ra khoảng 1 ký nhân |
| Sầu riêng nguyên trái | Vỏ, cùi, hạt | Phần múi thường chỉ là một phần nhỏ của trái; hỏi người bán ước lượng |
| Cá hồ tươi | Vảy, ruột, đầu, xương | Làm sạch xong thường còn khoảng một nửa đến hai phần ba tuỳ loại cá |
| Chanh dây | Vỏ dày | Ruột và nước chiếm phần nhỏ hơn vỏ; trái nặng tay thường nhiều ruột hơn |
| Măng khô | Không bỏ, nhưng nở khi ngâm | Một lượng nhỏ măng khô ngâm nở ra gấp nhiều lần; tính theo món định nấu |
Khi so giá mắc ca, hãy quy về cùng một thước đo: giá cho một ký nhân. Một túi nứt vỏ rẻ hơn túi nhân rất nhiều trên mỗi ký có thể không còn rẻ khi tính ra nhân, và ngược lại. Hỏi người bán tỷ lệ nhân của hàng họ, rồi tự bẻ thử một nắm để kiểm.
Mua nhiều: chia bao, cân từng bao, ghi lên bao
Khi mua số lượng lớn, ví dụ vài chục ký tiêu hay mắc ca cho cả cơ quan, đừng cân một lần cả đống. Nhờ người bán chia thành các bao nhỏ cỡ vài ký, cân từng bao trước mặt mình, ghi số cân lên băng keo dán miệng bao. Chia nhỏ giúp kiểm dễ, chia quà dễ, và nếu có bao ẩm hay mốc thì chỉ hỏng một bao chứ không hỏng cả lô.
Trong lúc chia, bốc thử từ mỗi bao một nắm. Đây là lúc tốt nhất để thấy hàng có đồng nhất từ trên xuống dưới hay không, vì cả lô đang được đổ ra trước mắt. Bao nào khác hẳn các bao còn lại về màu, độ khô, độ sạch thì đề nghị đổi ngay.
Về nhà, chọn ngẫu nhiên một hai bao cân lại. Nếu khớp với số ghi trên băng keo, coi như cả lô ổn. Nếu lệch, cân thêm vài bao để biết lệch đều hay chỉ một bao, rồi gửi người bán ảnh bao và số cân để đối chiếu. Cách làm này nghe kỹ, nhưng chỉ tốn thêm vài phút so với cân một lần cả đống.
Tự cân lại khi về nhà và nói chuyện với người bán
Về nhà, cân lại các túi bằng cân nhà bếp, ghi số. Với hàng khô mua theo ký, nếu số cân khớp hoặc chênh không đáng kể, mọi chuyện ổn. Nếu chênh nhiều, kiểm lại cân nhà mình bằng một vật biết khối lượng, như một chai nước 1,5 lít đầy (gần 1,5 ký cả vỏ chai), để chắc không phải cân nhà mình sai.
Với hàng ẩm, có thể trải mỏng ra phơi hoặc để nơi thoáng một hai ngày rồi cân lại. Số giảm đi chính là lượng nước. Nếu giảm nhiều, lần sau mua ở chỗ khác hoặc nói rõ với người bán.
Khi báo với người bán, nói cụ thể: túi nào, cân được bao nhiêu, cân bằng gì, có ảnh. Phần lớn người bán sẽ bù hoặc giải thích. Nếu người bán từ chối mà chênh lệch lớn, lặp lại, anh chị có thể phản ánh với ban quản lý chợ hoặc chính quyền xã nơi mua. Với hàng mua online, giữ tin nhắn và ảnh như mọi khiếu nại khác.
Câu hỏi thường gặp
Cân nhà bếp có đủ chính xác để kiểm hàng mua ở chợ không?
Cân nhà bếp điện tử thông thường đủ để phát hiện chênh lệch đáng kể, ví dụ vài chục gam trở lên trên một ký. Nên kiểm cân nhà mình bằng một vật biết khối lượng trước. Với chênh lệch rất nhỏ, khác biệt giữa hai chiếc cân là chuyện bình thường, không nên kết luận người bán cân thiếu.
Hàng mới phơi xong mua về nhẹ đi có phải bị cân thiếu?
Không hẳn. Hàng còn ẩm khi bán sẽ mất nước dần khi về nhà, nên nhẹ đi là tự nhiên. Đó là lý do nên chọn hàng đã khô đủ. Nếu hàng nhẹ đi nhiều, đó là dấu hiệu hàng chưa đủ khô lúc bán, không nhất thiết là cân sai, nhưng anh chị vẫn có lý do để góp ý người bán.
Có nên mua hàng ẩm rồi về phơi lại không?
Được, nếu người bán nói rõ hàng còn ẩm và giá đã tính theo đó, và anh chị có chỗ phơi phù hợp. Phơi lại nên làm ngay, trải mỏng, nơi nắng hoặc thoáng, sạch. Không nên cất kín hàng ẩm trong túi, hộp, vì dễ mốc. Hàng đã có đốm mốc thì không nên phơi lại để ăn.
Mua theo trái hay theo ký có lợi hơn?
Mua theo ký minh bạch hơn với hàng đồng đều như hạt, tiêu. Với trái to như sầu riêng, mít, mua theo ký phổ biến nhưng cần hỏi rõ trái hỏng xử lý ra sao. Mua theo trái tiện khi chọn được trái, nhưng phải tự ước lượng trọng lượng. Quan trọng là hai bên nói rõ trước khi cân.
Tem kiểm định trên cân có ý nghĩa gì với người mua?
Tem kiểm định cho biết cân đã được kiểm tra tại thời điểm kiểm định, theo quy định đo lường. Nó không bảo đảm cân không bị tác động sau đó, nhưng là dấu hiệu người bán dùng cân đúng quy định. Cân không tem, quá cũ, kim lệch rõ khi chưa có hàng là lý do để anh chị cẩn thận hơn.