Chanh dây Tà Đùng tím và vàng: khác nhau ở đâu, chọn trái chín và mua bao nhiêu

Chanh dây quanh vùng hồ Tà Đùng có hai nhóm chính: chanh dây tím, trái nhỏ, vỏ tím sẫm, ruột thơm, ngọt hơn; và chanh dây vàng, trái to, vỏ vàng, chua gắt hơn nhưng nhiều nước. Phần lớn giàn trồng ở Tây Nguyên hiện là các giống tím lai cho trái to hơn tím truyền thống. Trái chín rụng xuống giàn, vỏ nhăn dần sau vài ngày; vỏ nhăn không phải là hỏng mà thường là lúc ruột ngọt nhất.

Chanh dây là sản vật dễ mang về nhất của vùng: vỏ cứng, nhẹ, chịu va chạm, để được nhiều ngày. Nhưng cũng chính vì dễ nên người mua hay mua quá tay, về nhà để tới khi vỏ khô quắt, ruột teo lại. Bài này giúp anh chị phân biệt hai loại, chọn trái đúng độ, và tính lượng mua cho vừa với cách nhà mình dùng.

Chanh dây ở vùng hồ: trồng giàn, chín rụng

Chanh dây là cây leo, trồng trên giàn cao ngang đầu người hoặc cao hơn. Ở Tây Nguyên, chanh dây được trồng nhiều từ khoảng mười năm trở lại đây, vừa làm vườn chuyên vừa trồng xen trong lúc chờ cây lâu năm như sầu riêng, mắc ca lớn lên. Quanh hồ Tà Đùng, anh chị sẽ gặp những giàn chanh dây ngay sát đường, trái lủng lẳng như những quả bóng nhỏ.

Chanh dây chín theo kiểu rụng: trái đủ già chuyển màu, tự rơi xuống mặt đất dưới giàn, và người trồng đi nhặt mỗi sáng. Một số vườn hái trái đã đổi màu gần hết trên cây cho sạch, tránh trái rơi xuống đất ẩm. Cả hai cách đều cho trái chín thật; khác với bơ hay sầu riêng, chanh dây không cần ủ thêm sau khi hái nếu đã đổi màu đủ.

Vì chín rụng và rải đều, chanh dây có trái gần như quanh năm, có những đợt rộ phụ thuộc thời điểm trồng, tỉa cành và mưa nắng. Người mua ở vùng hồ gần như lúc nào cũng tìm được chanh dây, chỉ khác là đợt rộ thì nhiều, đẹp và chọn thoải mái hơn.

So chanh dây tím và chanh dây vàng

Đặc điểm dưới đây là mức thường gặp; các giống lai có thể nằm giữa hai cột.

Ở vùng hồ, chanh dây tím và tím lai phổ biến hơn. Chanh dây vàng có ở một số vườn, người dùng để pha nước hay làm mứt thường thích vì nhiều nước, màu đẹp.

Nếu chỉ mua một loại để làm quà cho người chưa biết khẩu vị, chọn tím. Người nhận ăn trực tiếp bằng thìa được, pha nước cũng được. Chanh dây vàng hợp với những nhà hay làm đồ uống số lượng, quán nhỏ hoặc người thích vị chua sắc.

Chọn trái chanh dây chín ngon

Màu đều. Trái tím chín có màu tím đều phần lớn mặt vỏ, chỉ còn chút xanh ở cuống là được. Trái còn loang xanh nhiều là hái sớm, ruột chua và ít thơm.

Cầm nặng tay. So hai trái cùng cỡ, trái nặng hơn nhiều nước hơn. Trái nhẹ bỗng là ruột đã teo hoặc trái lép.

Lắc ít tiếng. Trái tươi lắc gần như không nghe gì vì ruột đầy. Lắc thấy lóc cóc là ruột đã khô bớt, vẫn ăn được nhưng ít nước.

Vỏ không có chỗ mềm nhũn. Bấm nhẹ quanh trái; chỗ lõm mềm, có nước rỉ hay mốc trắng là trái đã hỏng từ bên trong, thường do nứt khi rụng xuống đất ướt.

Ngửi cuống. Trái chín thơm nhẹ ở phần cuống. Mùi chua lên men là trái đã để quá lâu trong chỗ nóng ẩm.

Cỡ trái không quyết định. Trái to chưa chắc nhiều ruột. Một số giống lai trái to nhưng vỏ dày, ruột vừa phải; trái tím nhỏ có khi đầy ruột hơn. Cầm lên so trọng lượng vẫn là cách đáng tin hơn nhìn cỡ.

Vì sao chanh dây vùng đồi thường thơm

Người mua hay nhận xét chanh dây mua ở vùng trồng thơm hơn ở thành phố. Lý do chính không nằm ở phép màu của đất mà ở độ chín: ở vùng hồ, anh chị mua được trái vừa rụng, chín đủ trên giàn, trong khi trái đi xa thường được hái sớm hơn để chịu đường. Trái chín đủ trên giàn có thời gian tích đường và hương nhiều hơn.

Khí hậu vùng đồi cũng góp phần. Ngày nắng, đêm mát giúp nhiều loại trái giữ được độ chua và mùi thơm cân bằng, không bị ngọt nhạt. Đất đỏ bazan thoát nước tốt, giàn chanh dây ít bị úng rễ hơn đất thấp. Tuy vậy, cùng một vùng, giàn chăm kỹ và giàn bỏ mặc cho trái rất khác nhau, nên không phải trái nào ở Tà Đùng cũng thơm như nhau.

Điều này có một hệ quả thực tế: nếu anh chị muốn người nhà ở thành phố ăn được vị gần với vị ở vùng hồ, hãy chọn trái đã đổi màu đủ, đừng chọn trái còn xanh loang với hy vọng nó chín thêm trên đường. Chanh dây hái non có đổi màu thêm chút ít nhưng không thơm lên được bao nhiêu.

Vỏ nhăn có phải là hỏng?

Đây là câu người mua hỏi nhiều nhất. Sau khi rụng vài ngày, vỏ chanh dây mất nước, nhăn dần như da quả táo tàu. Trong lúc đó ruột vẫn tiếp tục chuyển hoá: phần chua giảm, mùi thơm rõ hơn, nên nhiều người cho rằng chanh dây hơi nhăn vỏ là lúc ăn ngon nhất.

Nhăn vỏ chỉ thành vấn đề khi đi kèm các dấu hiệu khác: vỏ có đốm mốc, chỗ mềm nhũn, mùi chua lên men, hoặc trái nhẹ hẳn đi vì ruột đã khô. Trái nhăn đều, vỏ khô sạch, cầm vẫn còn nặng tay là trái tốt. Nhiều nhà ở vùng hồ cố tình để chanh dây vài ngày cho nhăn bớt rồi mới ăn trực tiếp.

Ở sạp thành phố, chanh dây nhăn thường bị bán rẻ hoặc bị người mua chê, nên có nơi bán trái hái sớm cho vỏ căng bóng. Biết điều này, khi ở vùng hồ anh chị không cần né trái hơi nhăn; còn nếu mua để làm quà, chọn trái vừa đổi màu đều, vỏ còn căng, để người nhận tự để thêm vài ngày tuỳ khẩu vị.

Mua bao nhiêu là vừa

Chanh dây giữ được lâu so với nhiều loại trái khác, nhưng không phải vô hạn. Ở nhiệt độ phòng, trái chín thường ngon trong khoảng một tuần, sau đó vỏ khô dần, ruột teo, nước ít đi. Cất ngăn mát thì giữ được lâu hơn, nhưng vỏ dễ đổ mồ hôi khi lấy ra, nên chỉ cất khi biết chắc chưa dùng trong vài ngày.

Một gia đình ăn trực tiếp vài trái mỗi ngày thì mua đủ cho khoảng một tuần là vừa. Nếu định pha nước hằng ngày, làm nước cốt trữ đông hay làm mứt, có thể mua nhiều hơn nhưng nên dành ngay một buổi sau khi về để chế biến, đừng để cả bao nằm trong góc bếp. Cách làm nước cốt, mứt chanh dây có ở mục Bảo quản và chế biến của trang.

Mua làm quà cho nhiều người, chia sẵn thành túi nhỏ, mỗi túi một hai ký là vừa tay, người nhận dùng hết trước khi trái khô. Túi lưới hay túi giấy có lỗ thoáng tốt hơn túi ni lông kín, vì trái thở ra hơi nước, bí lâu dễ mốc cuống.

Mang chanh dây đi xa

Chanh dây là loại trái hiếm hoi gần như không cần lo khi chở: vỏ cứng, ít dập, không có mùi mạnh như sầu riêng hay mít, chịu được vài ngày đi đường. Chỉ cần tránh đặt dưới đáy thùng có vật nặng đè lên và tránh để trong cốp xe nắng gắt cả ngày, vì nóng làm trái mất nước nhanh hơn.

Nếu gửi chuyển phát cho người ở xa, chọn trái vừa đổi màu đều, vỏ căng, không chọn trái đã nhăn nhiều. Lót giấy giữa các lớp, để thùng có lỗ thoáng. Trái chín quá hay đã nứt sẽ rỉ nước trong thùng, làm hỏng cả những trái lành bên cạnh. Kiểm từng trái trước khi xếp là việc tốn mười phút mà đỡ được nhiều phiền.

Với người mang chanh dây ra nước ngoài, cần biết nhiều nước kiểm soát chặt trái cây tươi nhập theo hành lý vì lo sâu bệnh. Quy định mỗi nước khác nhau và thay đổi, nên kiểm thông tin của nước đến trước khi mang; nước cốt đã chế biến, đóng gói kín thường dễ hơn trái tươi, nhưng vẫn phải kiểm.

Ăn chanh dây sao cho ngon và đỡ chua

Cách ăn đơn giản nhất là bổ đôi, dùng thìa xúc cả ruột lẫn hạt. Hạt chanh dây ăn được, giòn, nhiều người thích; ai không thích thì nhả ra hoặc lọc lấy nước. Trái tím chín kỹ, hơi nhăn vỏ ăn trực tiếp thường đủ ngọt, không cần thêm đường.

Với trái chua, pha nước là cách quen thuộc: lấy ruột, thêm nước, ít đường hoặc mật ong, khuấy đều, lọc hay không lọc hạt tuỳ thích, thêm đá. Chanh dây vàng nhiều nước hợp với cách này. Chanh dây cũng hợp trộn sữa chua, rưới lên kem, làm sốt cho món gỏi, món cá chiên.

Chanh dây có vị chua tự nhiên khá mạnh, người hay ợ chua, đau dạ dày nên uống pha loãng, không uống lúc đói. Trẻ nhỏ uống nước chanh dây pha vừa phải; người đang có chế độ ăn đặc biệt theo bác sĩ thì hỏi thêm về lượng đường khi pha.

Những câu nên hỏi khi mua ở vườn hay sạp ven đường

"Trái nhặt hôm nào?" Chanh dây rụng mỗi ngày, trái nhặt sáng nay tươi hơn trái gom mấy hôm. Câu hỏi đơn giản này cho biết trái còn để được bao lâu ở nhà.

"Trái nhặt dưới đất hay hái trên giàn?" Trái rụng xuống đất ướt sau mưa dễ dính bẩn, nứt nhỏ. Không có gì sai, chỉ cần rửa, lau khô và dùng sớm hơn. Trái hái trên giàn thường sạch vỏ hơn.

"Có lựa trái nhăn riêng không?" Nhiều nơi để trái nhăn riêng, bán rẻ hơn. Nếu anh chị định pha nước ngay trong tuần, trái nhăn còn nặng tay là lựa chọn rất hợp lý.

"Giống tím thường hay tím lai?" Câu hỏi giúp anh chị đoán vị: tím truyền thống trái nhỏ, thơm đậm; tím lai trái to, nhiều nước, mùi vừa phải. Người bán ở vườn thường trả lời được ngay.

"Lấy bao nhiêu thì vừa một tuần?" Người bán quen khách thường ước lượng giúp. Mua vừa đủ, lần sau ghé lại mua tiếp, tốt hơn ôm cả bao về để khô một nửa.

Câu hỏi thường gặp

Chanh dây và chanh leo có phải một loại không?

Phải. Chanh dây là tên phổ biến ở miền Nam và Tây Nguyên, chanh leo là cách gọi ở miền Bắc, cùng chỉ trái của cây leo họ Lạc tiên. Ở vùng hồ Tà Đùng, người ta quen gọi chanh dây.

Chanh dây nhăn vỏ có ăn được không?

Ăn được và thường ngọt hơn, nếu vỏ nhăn đều, khô sạch, trái còn nặng tay. Chỉ bỏ khi vỏ có đốm mốc, chỗ mềm nhũn, mùi lên men hoặc trái nhẹ bỗng vì ruột đã khô hẳn.

Chanh dây để tủ lạnh được bao lâu?

Trái chín cất ngăn mát thường giữ được lâu hơn để ngoài vài tuần, tuỳ độ chín lúc cất. Nên để trong túi có lỗ thoáng. Muốn giữ lâu hơn nữa thì lấy ruột, cho hộp kín, trữ ngăn đông.

Mùa chanh dây ở Tà Đùng là tháng mấy?

Chanh dây quanh vùng hồ có trái gần như quanh năm vì cây ra hoa rải rác, có những đợt rộ tuỳ thời điểm trồng và chăm. Đi lúc nào cũng thường mua được, đợt rộ thì nhiều và chọn dễ hơn.

Nên mua chanh dây tím hay vàng làm quà?

Nếu chưa biết khẩu vị người nhận, chọn tím vì ngọt và thơm hơn, ăn trực tiếp hay pha nước đều hợp. Chanh dây vàng hợp với người thích vị chua sắc, hay pha nước số lượng hoặc làm mứt.

Hạt chanh dây ăn được không?

Được. Hạt chanh dây giòn, nhiều người ăn cả hạt khi xúc bằng thìa. Ai không thích thì lọc lấy nước. Trẻ nhỏ nên lọc hạt cho dễ uống và tránh hóc.