Chuối ở vùng hồ Tà Đùng phần lớn là chuối trồng xen trong vườn cà phê, vườn sầu riêng: hay gặp nhất là chuối xiêm (miền Bắc gọi chuối tây, có nơi gọi chuối sứ) và chuối già. Người mua thường lấy cả buồng hoặc vài nải khi trái còn xanh già, mang về treo cho chín dần. Chuối chín cây thơm hơn nhưng không chở xa được.
Chuối không phải sản vật nổi tiếng nhất của vùng, nhưng lại là thứ nhiều người mang về nhất, vì rẻ, dễ, hợp với mọi nhà. Mua đúng buồng, ủ đúng cách thì chuối vườn đồi chín vàng đều, ngọt, thơm hơn chuối mua ở siêu thị. Bài này đi qua các loại chuối hay gặp, cách nhận buồng đủ già, cách ủ chín tự nhiên và cách mang về không dập.
Vì sao vườn quanh hồ trồng nhiều chuối
Ở các vùng đồi đất đỏ Tây Nguyên, chuối thường được trồng xen lúc vườn cây lâu năm còn nhỏ: cây chuối mọc nhanh, che bóng cho cây con, giữ ẩm đất, cho thu hoạch sau khoảng một năm trong lúc chờ cà phê, sầu riêng hay mắc ca cho trái. Khi cây chính lớn, nhiều nhà vẫn giữ vài bụi chuối quanh nhà, góc vườn để có chuối ăn quanh năm.
Vì trồng xen, chuối ở vùng hồ ít được bón thúc hay xử lý theo kiểu vườn chuyên xuất khẩu. Buồng thường không to bằng chuối của những vùng chuyên canh, nải không đều tăm tắp, nhưng nhiều người thích vị chuối vườn: dẻo, thơm, ngọt đậm hơn. Đây là trải nghiệm hơn là thông số, mỗi vườn mỗi khác.
Chuối có trái quanh năm, không có mùa vụ rõ như sầu riêng hay bơ. Anh chị ghé vùng hồ lúc nào cũng thường có chuối, chỉ khác là mùa mưa cây xanh tốt, buồng mau già hơn, còn cuối mùa khô có vườn thiếu nước, buồng nhỏ hơn.
Các loại chuối hay gặp quanh vùng hồ
Tên gọi chuối khác nhau theo vùng miền; bảng ghi tên phổ biến ở Tây Nguyên kèm tên khác nếu có.
| Loại | Trái và vỏ | Ruột và vị | Dùng hợp |
|---|---|---|---|
| Chuối xiêm (chuối tây, chuối sứ) | Trái mập, ngắn, có cạnh; vỏ dày, chín vàng có đốm | Ruột trắng ngà, dẻo, ngọt chua nhẹ | Ăn chín, nướng, chè chuối, chuối sấy |
| Chuối già | Trái dài, cong; vỏ mỏng, chín vàng tươi | Ruột vàng nhạt, mềm, thơm, ngọt | Ăn chín, sinh tố, bánh |
| Chuối cau | Trái nhỏ, ngắn, vỏ mỏng | Thơm, ngọt, dẻo | Ăn chín, cúng, quà |
| Chuối hột | Trái mập, nhiều hạt đen | Chát khi xanh, ngọt khi chín | Thường dùng xanh cho món ăn, ít ăn chín |
Ở vùng hồ, chuối xiêm và chuối già là hai loại người mua gặp nhiều nhất. Chuối cau có ở một số vườn, chuối hột thường bán ở chợ như một loại rau quả cho món ăn.
Nếu mua làm quà cho người thành phố quen ăn chuối già siêu thị, một buồng chuối xiêm vườn là món lạ miệng, nhưng nhớ dặn người nhận chuối xiêm chín vàng có đốm nâu mới ngọt, đừng thấy đốm mà vứt.
Nhận buồng chuối đủ già
Trái tròn cạnh. Trái non có cạnh sắc, mặt trái lõm. Trái già đầy đặn, cạnh tròn bớt, mặt trái căng. Đây là dấu hiệu dễ nhìn nhất.
Màu vỏ xanh nhạt hơn. Trái non xanh đậm, bóng. Trái già xanh nhạt hơn, hơi mờ. Có buồng đã có một hai trái ở nải trên cùng bắt đầu ngả vàng, nghĩa là buồng đã đủ già.
Đầu trái khô. Phần núm hoa ở đầu trái khô đen, rụng dễ khi chạm nhẹ là dấu hiệu buồng già.
Hỏi ngày chặt. Buồng mới chặt hôm qua hoặc sáng nay giữ được lâu hơn buồng chặt từ mấy hôm trước, đã nằm ở chỗ nóng.
Nhìn cuống buồng. Cuống buồng tươi, không thâm đen, không có mùi chua. Cuống thâm là buồng đã chặt lâu hoặc đã bị dập khi vận chuyển.
Đếm nải và kiểm nải dưới. Nải dưới cùng của buồng thường nhỏ hơn, trái ít hơn. Buồng đẹp là các nải không chênh nhau quá nhiều. Lật buồng xem nải dưới có trái nào bị nứt, thối đầu hay bị côn trùng đục không.
Ủ chuối chín tự nhiên ở nhà
Cách người vùng hồ hay làm, áp dụng được ở nhà phố, chỉ cần chỗ treo hoặc một thùng giấy.
- Nếu mua cả buồng, treo buồng ở chỗ thoáng, có bóng râm, không gió lùa mạnh. Treo giúp trái không bị đè, chín đều quanh buồng.
- Nếu mua nải, đặt nải úp xuống trên khay hoặc treo bằng móc qua cuống nải. Đừng xếp chồng các nải lên nhau trong túi kín.
- Muốn chín nhanh hơn, cho chuối vào thùng giấy, phủ vài lớp giấy, có thể thêm một trái đu đủ hoặc vài trái chuối đã chín. Kiểm hằng ngày vì chín trong thùng rất nhanh.
- Khi nải trên cùng bắt đầu vàng, tách nải đó ra ăn trước. Các nải dưới chín sau vài ngày, thứ tự này giúp nhà mình có chuối ăn rải đều.
- Chuối chín vàng mà chưa ăn hết, có thể cho vào ngăn mát: vỏ sẽ thâm đen nhưng ruột vẫn ngon thêm vài ngày. Chuối chín quá thì bóc vỏ, cắt khúc trữ đông để xay sinh tố.
Không nên ủ chuối bằng cách đốt nhang, đốt củi cho khói như một số nơi làm trước đây; khói làm chuối chín nhanh nhưng ám mùi và không cần thiết khi chỉ ủ cho nhà ăn.
Chuối chín cây: thơm nhưng phải ăn liền
Ở vườn, thỉnh thoảng có buồng chuối được để chín vàng ngay trên cây, thường là buồng ở bụi chuối sau nhà mà chủ không kịp chặt. Chuối chín cây có mùi thơm, vị ngọt đậm, vỏ mỏng hơn. Đây là món ngon của người ở vùng, nhưng gần như không mang đi được: trái chín trên cây rất dễ rụng khỏi nải, dập, và bị chim, sóc ăn.
Nếu được mời ăn chuối chín cây ở vườn, đó là dịp hiếm nên tận hưởng tại chỗ. Muốn mang về thì chỉ lấy vài nải ăn trong ngày, đặt trên cùng, tránh va đập. Đừng mua cả buồng chín cây chở đường dài, về tới nơi phần lớn đã thâm nhũn.
Một điều nhỏ: chuối chín cây vỏ hay có đốm nâu, vết chim mổ, nhìn không đẹp bằng chuối ủ. Người mua thành phố quen chuối vàng đều có thể chê, nhưng với người trong nghề, đốm và vết đó không ảnh hưởng tới phần ruột nếu cắt bỏ chỗ hỏng.
Mang chuối về thành phố không dập
Chuối là loại trái dễ dập nhất trong các sản vật vùng hồ, dù còn xanh. Vết dập lúc xanh không thấy, nhưng khi chín sẽ thành mảng thâm, ruột nhũn ở chỗ đó. Vì vậy nguyên tắc là xếp chuối trên cùng, không để vật nặng đè, không để chuối nằm sát thành cốp xe nóng.
Cả buồng thì nên giữ nguyên buồng, đặt nằm trên lớp lót mềm hoặc buộc treo trong xe nếu có chỗ. Tách nải ra chở sẽ có thêm nhiều vết cắt, dễ thối cuống. Nếu buộc phải tách nải, cắt sát cuống buồng, để lại một đoạn cuống nải, xếp các nải vào thùng giấy có lót giấy, một hai lớp thôi.
Chuối xanh đi xa vài ngày không sao, nhưng chuối đã ngả vàng thì chỉ nên mang lượng ăn trong một hai ngày. Gửi chuyển phát xa, chọn buồng hoặc nải còn xanh già, để người nhận tự ủ; chuối đã chín gửi đi xa gần như chắc chắn tới nơi bị thâm.
Bắp chuối, lá chuối: những thứ người vùng hồ hay mua kèm
Mua chuối ở vườn, nhiều khi anh chị được mời thêm bắp chuối, tức hoa chuối, và lá chuối. Bắp chuối thái mỏng ngâm nước có chút chanh hay giấm cho khỏi thâm, dùng ăn sống với lẩu, bún, làm gỏi, là món quen của nhiều vùng. Bắp chuối của chuối xiêm, chuối hột thường được ưa hơn vì ít chát.
Lá chuối vườn tươi, to, dùng gói bánh, lót mâm, gói xôi, gói đồ nướng. Ở vùng hồ lá chuối gần như ở đâu cũng có, nhưng ở thành phố lại phải mua. Nếu nhà có dịp gói bánh, xin một ít lá chuối vườn mang về là thứ quà nhỏ mà hữu ích; nhớ cuộn lá, để nơi mát, dùng trong vài ngày.
Bắp chuối và lá chuối không phải sản vật nổi tiếng, nhưng cho thấy một chuyện: mua ở vùng trồng, anh chị có thể hỏi người bán xem ngoài thứ mình định mua còn gì dùng được, và thường được chỉ những thứ rất đời thường mà ở thành phố khó tìm.
Chọn chuối cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi
Chuối là trái cây mềm, dễ ăn, được nhiều nhà chọn cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Với nhóm này, độ chín quan trọng hơn loại chuối: chuối chín vàng đều, mềm, ngọt dễ ăn và dễ tiêu hơn chuối còn ương. Chuối xiêm chín kỹ có đốm nâu, chuối già chín vàng tươi đều là độ chín hợp.
Trẻ đang ăn dặm thường được cho ăn chuối nghiền theo hướng dẫn của bác sĩ nhi về tuổi bắt đầu và lượng. Chuối hột nhiều hạt cứng thì không hợp với trẻ nhỏ. Với người lớn tuổi có bệnh cần kiêng một số chất theo chỉ định của bác sĩ, chẳng hạn kiêng kali do bệnh thận, nên hỏi lại bác sĩ về chuối trước khi ăn đều đặn.
Mua chuối vùng hồ cho gia đình có trẻ nhỏ và người lớn tuổi, nên mua vài nải ở các độ già khác nhau để có chuối chín rải trong tuần, thay vì một buồng chín dồn trong hai ngày rồi phải bỏ bớt.
Hỏi người bán gì khi mua chuối
"Chuối gì, chặt hôm nào?" Biết loại để biết cách ăn và cách ủ; biết ngày chặt để biết buồng còn để được bao lâu.
"Bao lâu nữa thì chín?" Người trồng thường ước lượng khá chuẩn theo độ già của buồng. Câu trả lời giúp anh chị tính chia quà cho ai trước, ai sau.
"Có chuối chín sẵn không?" Nhiều vườn có vài nải đã chín, mua thêm để ăn trên đường hay tối đó ở chỗ nghỉ, phần buồng xanh mang về.
"Buộc giúp để chở xa được không?" Người ở vùng quen buộc buồng chuối bằng dây, lót lá chuối hay bao tải cho đỡ dập. Nhờ họ làm, nhanh và chắc hơn tự mình loay hoay.
"Nhà mình có bán chuối của vườn khác không?" Sạp ven đường đôi khi gom chuối từ nhiều nơi, kể cả từ vùng khác chở tới. Hỏi thẳng một cách nhẹ nhàng; người bán thật thà sẽ nói rõ buồng nào của vườn nhà, buồng nào gom về. Chuối gom không có gì sai, chỉ là nếu anh chị muốn đúng chuối vườn đồi vùng hồ thì nên biết.
Câu hỏi thường gặp
Chuối xiêm và chuối sứ có phải một loại không?
Ở nhiều vùng phía Nam và Tây Nguyên, chuối xiêm và chuối sứ thường được dùng để chỉ cùng một nhóm chuối trái mập, ngắn, có cạnh, miền Bắc hay gọi là chuối tây. Tên gọi thay đổi theo vùng, nên khi mua nên nhìn trái hơn là dựa vào tên.
Chuối xiêm chín có đốm nâu ăn được không?
Được, và thường là lúc ngọt nhất. Chuối xiêm chín vàng có đốm nâu trên vỏ là bình thường. Chỉ bỏ khi ruột nhũn, chảy nước, có mùi chua hay mốc.
Buồng chuối xanh bao lâu thì chín?
Tuỳ độ già lúc chặt, loại chuối và nhiệt độ, thường vài ngày tới hơn một tuần. Treo ở chỗ thoáng thì chín chậm và đều, cho vào thùng giấy kín thì nhanh hơn. Nải trên cùng thường chín trước.
Chuối để tủ lạnh có sao không?
Chuối đã chín cho vào ngăn mát thì vỏ thâm đen nhưng ruột vẫn ngon thêm vài ngày. Chuối còn xanh thì không nên cho vào tủ lạnh, vì lạnh làm trái không chín đều được nữa.
Mua cả buồng hay mua nải thì hơn?
Nhà đông người, có chỗ treo, đi xe riêng thì mua buồng: chín rải đều, ít dập hơn. Nhà ít người hoặc mang lên xe khách thì mua một hai nải, chọn nải già còn xanh, ăn dần.
Chuối có mùa ở Tà Đùng không?
Chuối có trái quanh năm, không có mùa vụ rõ. Mùa mưa cây tốt, buồng già nhanh hơn; cuối mùa khô vườn thiếu nước có thể cho buồng nhỏ hơn. Ghé vùng hồ lúc nào cũng thường mua được.