Mít vùng hồ Tà Đùng: mít Thái hay mít ta, chọn trái chín và mua nguyên trái hay múi

Quanh hồ Tà Đùng, mít có hai nhóm chính: mít Thái, trái to, múi vàng tươi, giòn, ngọt thanh, thường được cắt khi đủ già rồi ủ cho chín; và mít ta trồng lâu năm trong vườn nhà, chia ra mít dai múi chắc và mít mật múi mềm, thơm đậm. Mua mít mang về thành phố, đa số người chọn múi tách sẵn cho nhẹ, đỡ mùi; mua nguyên trái hợp khi đi xe riêng và nhà đông người.

Mít là loại trái người ở vùng nào cũng biết, nhưng chọn mít ở vùng trồng lại khác chọn ở sạp thành phố: trái còn trên cây, trái mới cắt, trái đã chín, mỗi loại hỏi một kiểu. Bài này đi qua cách phân biệt các nhóm mít, dấu hiệu trái chín, chuyện nhựa mít, và những gì cần cân nhắc trước khi khiêng một trái mít mười mấy ký lên xe.

Mít Thái và mít ta ở vùng hồ

Mít Thái là tên chung cho các giống mít ghép có nguồn gốc từ Thái Lan, được trồng rất rộng ở Nam Bộ và Tây Nguyên. Cây cho trái sớm, trái to, đều, múi dày, màu vàng tươi hoặc vàng cam, ăn giòn, ngọt thanh, ít xơ. Đây là loại mít anh chị thường thấy được tách múi bán trong hộp ở thành phố.

Mít ta là những cây mít trồng từ hạt hoặc giống cũ, nhiều cây đã vài chục năm tuổi trong vườn nhà quanh hồ. Mít ta chia ra mít dai, múi chắc, giòn dai, ít nước, và mít mật hay mít ướt, múi mềm, nhão, thơm rất đậm, ngọt sâu. Mít ta mỗi cây một kiểu, có cây thơm nức cả xóm, có cây múi mỏng nhạt.

Ngoài ra, một số vườn trồng mít nghệ, múi màu vàng sẫm như nghệ, hay mít tố nữ ở chỗ này chỗ kia, nhưng không phổ biến. Nếu được giới thiệu giống lạ, cách mua hợp lý vẫn là xin xem một trái đã bổ, nếm thử trước khi mua nhiều.

So nhanh các nhóm mít hay gặp

Bảng mô tả đặc điểm thường gặp, không xếp hạng loại nào ngon hơn.

Với người mua lần đầu ở vùng hồ, mít Thái là lựa chọn dễ: múi đẹp, ăn dễ, tách hộp mang đi ổn. Người đã quen vị mít vườn cũ thường tìm mít ta, nhất là mít mật, nhưng loại này hợp ăn tại chỗ hoặc gần nhà hơn là chở xa.

Mít non dùng làm rau, nấu canh, làm gỏi lại là một chuyện khác, thường mua ở chợ xã theo kiểu rau, không phải trái cây.

Nhận trái mít đã chín

Gai nở, tù. Mít non gai nhọn, sát nhau. Mít chín gai nở rộng, đầu gai tù, bấm nhẹ hơi lún. Ở mít Thái, gai thưa sẵn nên dấu hiệu này kém rõ hơn mít ta.

Màu vỏ chuyển. Vỏ mít chín chuyển từ xanh đậm sang xanh vàng hoặc vàng nâu, đặc biệt ở phần đít trái.

Tiếng gõ. Vỗ lòng bàn tay vào trái, mít chín nghe tiếng bộp đục, mít non nghe chắc và vang. Người bán lâu năm phân biệt rất nhanh bằng tai.

Mùi ở đít trái. Mít chín toả mùi thơm rõ, nhất là ở phần đít và chỗ cuống. Mùi chua hay mùi men là trái đã quá chín, múi có thể bị nhũn.

Cuống và nhựa. Trái gần chín ít nhựa ở cuống hơn trái non. Cắt cuống thấy nhựa trắng chảy nhiều là trái còn non, cần ủ thêm.

Khoét thử một lỗ nhỏ. Ở vườn và sạp, người bán thường khoét một lỗ nhỏ cạnh trái, lấy một múi cho khách xem. Đây là cách chắc nhất; múi vàng, thơm, mềm vừa là trái chín đúng.

Mít Thái cắt rồi ủ: giống sầu riêng ở điểm nào

Mít Thái thường được nhà vườn cắt khi trái đủ già, chưa chín, để chở đi xa. Trái tiếp tục chín sau khi cắt, mất vài ngày tuỳ độ già và nhiệt độ. Giống như sầu riêng, chỗ quan trọng là cắt đủ già: trái đủ ngày ủ ra múi vàng, giòn, ngọt; trái cắt non ủ ra múi nhạt, màu nhợt, có khi cứng như mít non.

Nếu mua nguyên trái mít Thái mới cắt, hỏi người bán cắt hôm nào và họ thường ủ bao lâu. Để trái ở chỗ thoáng, mát, đặt nằm trên tấm bìa, không cần che kín. Khi đít trái toả mùi rõ và gõ nghe bộp thì bổ. Đừng ép trái chín nhanh bằng cách phơi nắng hay đặt gần bếp.

Mít Thái tách múi bán ở sạp ven đường hay chợ xã thường là trái đã chín. Múi tách sẵn đẹp, nhưng nhìn kỹ vẫn biết trái chín tự nhiên hay không: múi chín đều từ vỏ vào, mùi thơm tự nhiên, xơ mít cũng hơi vàng. Múi vàng bên ngoài mà phần sát xơ còn trắng cứng, mùi nhạt là dấu hiệu đáng ngờ, có bài riêng trong mục về trái ép chín.

Nhựa mít và cách bổ không dính tay

Mít, nhất là mít ta và trái chưa chín hẳn, có nhiều nhựa trắng dính. Nhựa dính vào tay, dao, quần áo rất khó tẩy bằng nước. Người ở vùng hồ có mẹo quen thuộc: thoa dầu ăn lên tay và lưỡi dao trước khi bổ, trải báo hay lá chuối dưới trái, và lau dao bằng giấy thấm dầu chứ không rửa ngay bằng nước.

Bổ mít theo chiều dọc thành nhiều phần, cắt bỏ lõi giữa, sau đó tách múi ra khỏi xơ. Với mít Thái, múi tách khá dễ; mít dai và mít mật xơ dính hơn, phải gỡ từ từ. Nhựa dính trên tay sau khi bổ cũng lau bằng dầu ăn trước, rồi mới rửa xà phòng.

Nếu mang nguyên trái về nhà ở chung cư, nên chuẩn bị chỗ bổ trước, có túi rác lớn cho vỏ và xơ. Một trái mít Thái to cho ra rất nhiều vỏ, để trong bếp kín qua đêm là cả nhà ngửi mùi. Đây là một lý do nhiều người chọn mua múi tách sẵn ngay ở vùng hồ.

Nguyên trái hay múi tách sẵn khi mang về

Nguyên trái hợp khi anh chị đi ô tô riêng, nhà đông người, muốn tự chọn lúc bổ và muốn có hạt mít luộc ăn. Trái nguyên vỏ giữ múi tươi lâu hơn múi tách, nhưng nặng, cồng kềnh, và khi bắt đầu chín thì mùi lan khắp xe. Nên chọn trái vừa phải thay vì trái to nhất vườn, vì một nhà ít người khó ăn hết một trái lớn trước khi múi nhũn.

Múi tách sẵn nhẹ, gọn, hộp kín ít mùi, đưa thẳng vào tủ lạnh được. Đổi lại, múi tách phải ăn trong vài ngày và phải giữ lạnh ngay. Nên mua ở nơi tách tại chỗ, anh chị nhìn thấy trái và cách họ tách, dao thớt sạch, múi bỏ vào hộp có nắp chứ không túi ni lông mỏng buộc túm.

Đi xe khách, xe ghép, gần như chỉ mang được múi tách trong hộp kín, vì nhiều nhà xe không nhận chở mít nguyên trái hay sầu riêng do mùi. Hỏi trước nhà xe để tránh tới bến mới bị từ chối.

Hạt mít và những phần ít người để ý

Mua nguyên trái, anh chị có thêm hạt mít. Hạt mít luộc hoặc nướng, bóc vỏ lụa, ăn bùi như hạt dẻ, là món quà vặt quen thuộc của nhiều nhà ở vùng hồ. Hạt phải nấu chín kỹ, không ăn sống. Hạt để lâu dễ mọc mầm hoặc mốc, nên luộc trong một hai ngày sau khi bổ.

Xơ mít của trái chín cũng có người tận dụng làm món xơ mít trộn, hoặc nấu chung trong món chay; đây là món của người quen bếp, không phải ai cũng làm. Vỏ và lõi thì bỏ, ở vườn người ta cho bò hoặc ủ phân, ở thành phố cho vào túi rác kín.

Mít là loại trái giàu đường và năng lượng, ăn nhiều một lúc dễ đầy bụng. Người có bệnh cần kiểm soát đường huyết nên hỏi bác sĩ về lượng phù hợp, thay vì nghe các lời đồn kiểu "mít nóng" hay "mít mát", vốn là cách nói dân gian không có định nghĩa rõ ràng.

Mít ta trong vườn nhà: mua theo cây, theo mùa

Những cây mít ta lâu năm quanh vùng hồ thường không thuộc vườn chuyên nào; chúng đứng sau nhà, bên lối đi, cạnh giếng, và chủ nhà biết rõ cây nào cho mít mật, cây nào cho mít dai. Mít ta bán ra ngoài không nhiều, thường chỉ ở chợ xã hoặc qua người quen. Nếu anh chị thích vị mít vườn xưa, hỏi người ở xã là cách tìm đúng nhất.

Mít ta thường được để gần chín trên cây, có khi chín hẳn mới hái, nên mùi rất đậm và không giữ được lâu. Một trái mít mật chín cây phải bổ trong ngày; để qua hôm sau múi có thể nhũn, chảy nước. Vì vậy mít ta hợp ăn tại chỗ nghỉ, chia cho cả nhóm, hơn là chở về thành phố.

Mít ta cũng có mùa rõ hơn mít Thái: cây ra trái tập trung vào một số tháng trong năm, tuỳ cây. Mít Thái thì nhờ giống và cách chăm nên có trái rải quanh năm. Người đi vùng hồ nhiều lần thường nhận ra điều này qua việc lần đến thì có mít ta, lần đến thì không.

Mít non ở chợ xã: một món khác hẳn

Ngoài mít chín, ở chợ xã quanh vùng hồ đôi khi có mít non, tức trái mít còn nhỏ, chưa có múi, bán như một loại rau. Mít non luộc chấm mắm, nấu canh, kho cá, làm gỏi là món quen của nhiều vùng, và ở Tây Nguyên cũng vậy. Người mua mít non không chọn theo độ chín mà chọn theo độ tươi: vỏ xanh, cuống còn nhựa, trái chắc.

Mít non nhiều nhựa hơn mít chín rất nhiều, sơ chế phải gọt vỏ, thái miếng, ngâm nước muối loãng cho bớt nhựa và thâm. Đây là món của người quen bếp; nếu chưa từng làm, hỏi người bán cách họ nấu, nhiều cô ở chợ chỉ rất kỹ.

Mít non không phải là sản vật để làm quà đi xa, vì để một hai ngày là thâm, xơ. Nếu thích, mua ăn ngay trong chuyến đi, nấu ở chỗ nghỉ có bếp. Đây cũng là cách ăn mít ít gặp ở thành phố, đáng thử khi ở vùng trồng, nhất là với những ai thích món quê đơn giản, ít gia vị.

Câu hỏi thường gặp

Mít Thái và mít ta loại nào ngon hơn?

Không có loại nào ngon hơn cho mọi người. Mít Thái múi dày, giòn, ngọt thanh, dễ ăn và dễ mang đi. Mít ta, nhất là mít mật, thơm đậm, ngọt sâu nhưng múi mềm, mùi mạnh, hợp ăn tại chỗ.

Mít múi tách sẵn giữ được bao lâu?

Múi mít tách sẵn cất ngăn mát trong hộp kín thường ngon trong vài ngày. Để ngoài nhiệt độ phòng thì nên ăn trong ngày. Muốn giữ lâu hơn có thể trữ đông, nhưng múi rã đông sẽ mềm hơn, hợp làm sinh tố hay chè.

Mít Thái cắt rồi ủ bao lâu thì chín?

Thường vài ngày, tuỳ độ già lúc cắt và nhiệt độ. Trái chín khi đít toả mùi thơm rõ, gõ nghe bộp đục. Hỏi người bán ngày cắt để ước lượng; trái để quá một tuần không chín thì có thể đã cắt non.

Làm sao tẩy nhựa mít dính tay?

Thoa dầu ăn lên chỗ dính, chà nhẹ cho nhựa tan rồi lau bằng giấy, sau đó mới rửa bằng xà phòng. Rửa nước ngay sẽ làm nhựa dính chặt hơn. Thoa dầu lên tay và dao trước khi bổ là cách tránh từ đầu.

Có được mang mít lên xe khách không?

Nhiều nhà xe không nhận chở mít nguyên trái và sầu riêng vì mùi. Múi tách cho hộp kín thường dễ được chấp nhận hơn. Nên hỏi nhà xe trước khi mua để tránh tới bến bị từ chối.

Hạt mít ăn sống được không?

Không nên. Hạt mít phải luộc hoặc nướng chín kỹ rồi bóc vỏ lụa mới ăn. Hạt để lâu dễ mọc mầm, mốc, nên chế biến trong một hai ngày sau khi bổ.