Mua sản vật Tà Đùng bao nhiêu là vừa: tính theo người dùng, thời gian dùng và chỗ cất

Lượng sản vật nên mua ở Tà Đùng tính bằng ba con số: bao nhiêu người dùng, họ dùng nhanh hay chậm, và món đó giữ được chất lượng bao lâu trong điều kiện nhà mình; cộng thêm phần quà tặng đã tính trước tên người nhận. Mua vượt quá ba con số đó thì phần dư thường thành hàng ỉu, mất mùi, chiếm chỗ tủ đông, hoặc phải đem cho vội.

Ở vùng hồ, cảm giác "lên tận nơi rồi thì mua cho đáng" rất dễ đến. Hàng nhìn ngon, người bán dễ mến, giá tại vườn có vẻ hợp lý hơn ở thành phố. Nhưng hạt tiêu để nửa năm trong tủ bếp nóng sẽ không còn thơm như lúc mới mua, mắc ca nứt vỏ mở túi rồi để lâu sẽ ỉu và có mùi dầu, sầu riêng chất đầy ngăn đá thì đẩy mọi thứ khác ra ngoài.

Bài này đưa ra một cách ước lượng đơn giản cho từng nhóm sản vật. Các con số trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách tính; anh chị thay bằng thói quen ăn uống của nhà mình.

Ba con số trước khi bước vào vườn

Con số thứ nhất là số người dùng thật. Không phải số người trong nhà, mà số người thật sự ăn món đó. Nhà bốn người nhưng chỉ hai người thích mắc ca thì phần mắc ca tính cho hai người. Người lớn tuổi ăn ít hạt cứng, trẻ nhỏ không ăn tiêu cay, người kiêng ngọt hạn chế mật ong. Ghi ra món nào ai ăn trước khi đi.

Con số thứ hai là tốc độ dùng. Tiêu dùng nấu ăn hằng ngày nhưng mỗi lần chỉ một chút; cà phê có nhà uống mỗi sáng, có nhà chỉ cuối tuần. Đếm thử xem một hũ tiêu, một túi cà phê ở nhà thường dùng hết sau bao lâu. Con số này cho biết anh chị dùng bao nhiêu một tháng.

Ngoài ra, nghĩ tới những dịp sắp tới: tuần sau có giỗ, có khách, có tiệc thì phần dùng tăng; sắp đi xa vài tuần thì phần dùng giảm. Một hai câu hỏi như vậy đủ để chỉnh con số cho sát.

Con số thứ ba là thời gian món đó giữ được chất lượng tốt trong điều kiện nhà mình: tủ bếp nóng hay mát, có tủ lạnh, tủ đông rộng không. Lấy tốc độ dùng nhân với thời gian giữ chất lượng, anh chị có lượng mua tối đa hợp lý cho nhà mình. Mua nhiều hơn thì phần dư sẽ dùng khi chất lượng đã giảm.

Ước lượng theo từng nhóm sản vật

Bảng dưới gợi ý cách nghĩ cho từng nhóm. Thời gian giữ chất lượng chỉ là mức "thường", tuỳ cách cất và tình trạng hàng lúc mua; luôn nhìn, ngửi trước khi dùng.

Một quy tắc dễ nhớ: món càng nhiều dầu, càng ẩm, càng tươi thì càng nên mua ít và mua đúng lúc. Món càng khô, càng ít dầu, đậy kín được thì càng có thể mua nhiều hơn một chút.

Chỗ cất: giới hạn mà người ta hay quên

Tủ đông của một gia đình thành phố thường đã đầy thịt cá, đá viên, đồ ăn sẵn. Ba bốn trái sầu riêng tách múi cần vài hộp lớn; vài ký cá một nắng cần thêm chỗ. Trước khi đi, mở tủ đông xem còn trống bao nhiêu; đó chính là trần cho lượng hàng cần giữ lạnh.

Hàng khô cần chỗ khô, mát, tránh nắng và tránh gần bếp. Tủ bếp ngay trên bếp nấu là chỗ tệ nhất cho hạt, tiêu, cà phê, vì nóng và hơi dầu mỡ. Nếu nhà không có chỗ mát cho hàng khô, mua ít hơn và mua lại thường hơn, hoặc cất một phần trong ngăn mát tủ lạnh, đựng kín để không ám mùi.

Một chỗ hay bị bỏ sót là cốp xe trên đường về. Hàng chất đầy cốp nóng nhiều giờ sẽ xuống chất trước cả khi về tới nhà, nhất là hạt nhiều dầu, cà phê rang, mật ong. Mua vừa đủ để xếp được chỗ thoáng trong xe cũng là một giới hạn đáng tính.

Lọ, hộp kín, túi có khoá zip, túi hút chân không là thứ quyết định hàng giữ được bao lâu. Nếu nhà chưa có, mua thêm vài lọ thuỷ tinh trước chuyến đi rẻ hơn nhiều so với để hàng hỏng. Cách cất từng món chi tiết có trong mục Bảo quản và chế biến tại nhà của trang.

Phần quà: tính theo tên người, không theo cảm hứng

Cách dễ mua dư nhất là mua quà theo cảm hứng: "mua thêm vài túi để biếu ai đó". Thay vào đó, ghi danh sách người nhận trước khi đi: bố mẹ, anh chị em, hàng xóm thân, vài đồng nghiệp, một hai đối tác. Mỗi người một món hoặc một phần nhỏ, ghi luôn món định tặng.

Với đồng nghiệp, phần nhỏ chia đều thường được đón nhận hơn túi lớn cho vài người. Một túi nhỏ mắc ca hoặc tiêu, gói gọn, dễ mang, đủ để mọi người cùng biết vị vùng hồ. Với bố mẹ, người thân, có thể là món họ dùng thật: tiêu cho người nấu ăn, cà phê cho người uống mỗi sáng, mật ong cho người quen dùng.

Cộng phần quà vào phần nhà mình, anh chị có tổng lượng cần mua. Thêm một chút dự phòng cho người quên chưa ghi tên là đủ; đừng thêm gấp đôi. Cách chọn quà theo người nhận, gói và gửi xa có mục riêng là Quà Tà Đùng: gói, mang và gửi xa.

Những lý do hay khiến mua dư, và cách tránh

Giá tại vườn có vẻ hợp lý. Hợp lý chỉ khi dùng hết. Hàng mua rẻ mà bỏ một phần ba vì ỉu, mốc thì thực ra không rẻ. Tính giá trên phần dùng được, không phải trên phần mua.

Người bán mời mua thêm cho tròn số. Lời mời tử tế, nhưng không bắt buộc. Cứ nói thật "nhà ít người, mua vừa thôi, lần sau đặt thêm". Người bán vùng hồ hiểu và thường cho số liên lạc để đặt sau.

Sợ về thành phố không có hàng tương tự. Phần lớn hạt, tiêu, cà phê đặt lại được qua người bán đã quen, gửi xe hoặc chuyển phát. Mua đủ dùng, phần sau đặt khi cần, hàng mới hơn.

Mua theo nhóm, ai cũng mua thêm. Không khí cả đoàn mua làm mọi người mua theo. Giữ danh sách của nhà mình, mua đủ thì dừng.

Muốn tặng thật nhiều người. Quà nhỏ, đúng món, đúng người thường được nhớ hơn quà nhiều mà người nhận không dùng.

Hàng tươi: mua theo bữa, không theo xe

Trái cây vùng hồ là thứ dễ mua dư nhất, vì nhìn rẻ, nhìn nhiều, và trong lúc ở vườn ai cũng thấy mình ăn được cả thúng. Nhưng về nhà, mỗi ngày gia đình ăn được bao nhiêu trái bơ, bao nhiêu múi sầu riêng là có giới hạn. Đếm số bữa ăn tươi trong tuần sau chuyến đi, nhân với lượng mỗi bữa, đó là phần ăn tươi.

Phần ăn tươi cộng phần trữ đông vừa với tủ là lượng mua hợp lý. Sầu riêng tách múi trữ đông được lâu hơn ăn tươi, nhưng vị và độ mềm thay đổi sau khi rã đông, nhiều người không thích bằng. Bơ có thể để chín dần, nhưng chín cùng lúc thì phải xử lý cùng lúc, nên chọn trái độ già khác nhau để chín rải rác.

Chanh dây chịu để hơn, vỏ héo nhăn nhưng ruột vẫn dùng được thêm một thời gian; nước cốt chanh dây trữ đông được lâu. Chuối, mít thì nên ăn trong vài ngày. Nếu muốn có trái cây vùng hồ lâu hơn, nghĩ tới chế biến như sấy, làm mứt, nước cốt ngay từ khi mua, chứ không phải để hàng hỏng rồi mới tính.

Đặt lại theo mùa thay vì tích trữ một lần

Cách giữ được vị ngon của sản vật vùng hồ lâu nhất không phải là mua thật nhiều một lần, mà là có một hai người bán quen để đặt lại mỗi khi cần. Hạt tiêu, mắc ca, cà phê gửi chuyển phát vài ngày là tới; mỗi lần nhận là một mẻ mới, khô, thơm, thay vì một bao lớn mở dần trong nửa năm.

Chuyến đi Tà Đùng vì vậy nên coi là dịp chọn người bán hơn là dịp mua dự trữ. Ở vườn, nếm, hỏi, xem cách làm, mua một lượng vừa đủ, xin số liên lạc. Về nhà dùng thấy hợp thì đặt lại; không hợp thì lần sau thử người khác mà không phải ôm một đống hàng không ưng.

Với những món theo mùa như sầu riêng, bơ, mật ong theo đợt hoa, có thể hẹn trước với người bán: tới mùa nhắn cho mình. Người trồng vùng hồ thường sẵn lòng giữ phần cho khách quen, và hàng gửi đúng đợt ngon thường tốt hơn hàng mua dồn trong một chuyến đi trùng lúc chưa vào chính vụ.

Ví dụ một gia đình bốn người, hai ngày ở vùng hồ

Ví dụ giả định: nhà bốn người, hai người lớn uống cà phê mỗi sáng, cả nhà ăn sầu riêng, một người thích mắc ca, tủ đông còn trống khoảng một ngăn, cần quà cho ông bà hai bên và năm đồng nghiệp. Cách nghĩ sẽ như sau, các số chỉ để minh hoạ.

Cà phê: đủ dùng khoảng một tháng cho hai người, cộng hai túi nhỏ cho ông bà. Tiêu hạt: một lượng đủ vài tháng cho bếp nhà, cộng hai túi nhỏ biếu. Mắc ca: lượng vừa cho một người ăn vặt khoảng một hai tháng, cộng năm túi nhỏ cho đồng nghiệp. Sầu riêng: hai trái ăn tươi trong tuần, một trái tách múi trữ vừa ngăn đá. Mật ong: một hũ nếu nhà vẫn dùng, không cần nhiều hơn.

Danh sách này ghi trên điện thoại trước khi đi, ở vườn chỉ việc mua theo. Kết quả là về nhà không còn đống hàng nằm chờ, quà phát đủ, và lần sau muốn thêm thì đặt lại người bán đã quen, hàng mới hơn.

Câu hỏi thường gặp

Mua tiêu hạt nhiều để dành cả năm có được không?

Được, nếu cất đúng cách: tiêu hạt khô, đựng kín, nơi khô mát, tránh nắng và hơi bếp. Tiêu hạt giữ mùi lâu hơn tiêu xay nhiều. Mỗi lần dùng xay một ít. Nếu tiêu mua về còn ẩm hoặc nhà không có chỗ cất mát, nên mua ít và mua lại thường hơn.

Mắc ca mở túi rồi để được bao lâu?

Tuỳ độ khô lúc mua và cách cất. Mở túi rồi, hạt tiếp xúc không khí sẽ hút ẩm và dầu trong nhân dần bị ôi. Nên chia hạt ra túi nhỏ kín ngay khi mua, mỗi lần mở một túi, cất phần còn lại nơi mát hoặc ngăn mát. Hạt có mùi hôi dầu thì không nên ăn.

Có nên mua nhiều cà phê rang về để dành?

Không nên mua quá nhiều. Cà phê rang thơm nhất trong vài tuần đầu sau khi rang, sau đó mùi giảm dần dù vẫn uống được. Nên mua đủ dùng khoảng một tháng, phần sau đặt lại người bán quen. Cách chọn gói cà phê làm quà có bài riêng ở trang tadungcoffee.

Trữ đông sầu riêng nhiều có ảnh hưởng gì?

Múi sầu riêng trữ đông giữ được lâu hơn ăn tươi, nhưng sau khi rã đông vị và độ mềm thay đổi, nhiều người thấy kém hơn. Mùi sầu riêng cũng có thể ám sang đồ khác nếu hộp không kín. Chỉ trữ lượng vừa ngăn đá, đựng hộp kín, dùng dần.

Mua quà cho đồng nghiệp nên chia nhỏ hay mua túi lớn?

Chia nhỏ thường hợp hơn: mỗi người một túi nhỏ, gói gọn, dễ mang về. Túi lớn để chung cho cả phòng nhanh hết nhưng ít người cảm thấy đó là quà dành cho mình. Ghi số đồng nghiệp trước khi đi để mua đúng số túi.

Mua dư rồi thì xử lý sao cho khỏi phí?

Chia sớm cho người thân, hàng xóm khi hàng còn tốt, đừng đợi gần hỏng mới cho. Hạt có thể rang lại nhẹ cho giòn, trái cây chín có thể làm sinh tố, mứt, nước cốt trữ đông. Hàng đã mốc, có mùi hôi dầu thì bỏ, không nên tiếc.