Mùa mưa ở vùng hồ Tà Đùng thường kéo dài khoảng từ tháng năm tới tháng mười, mười một, và trùng với vụ chính của sầu riêng, bơ. Mưa dầm làm trái hút nhiều nước, dễ nứt, cơm sầu riêng dễ ướt hoặc sượng, bơ dễ thâm, và trái mua về mau mốc hơn mùa khô. Người mua không tránh được mùa mưa, nhưng chọn được trái lành nếu biết nhìn đúng chỗ và giữ trái khô ráo từ lúc mua tới lúc ăn.
Mùa mưa cũng là lúc vùng hồ đẹp nhất: đồi xanh, nước hồ đầy, mây phủ thấp. Nhiều người lên vùng hồ đúng mùa này và mua trái cây mang về. Bài này giải thích vì sao trái mùa mưa khác trái mùa khô, các dấu hiệu nên tránh với từng loại, và những việc nhỏ giúp trái mua trong mưa vẫn về tới nhà lành lặn.
Vì sao mưa làm trái dễ hỏng
Khi mưa nhiều, đất đỏ bazan giữ ẩm, rễ cây hút nhiều nước, và nước được đưa vào trái đang lớn. Với trái đang ở giai đoạn gần chín, lượng nước tăng nhanh làm thịt quả căng lên, vỏ không giãn kịp thì nứt. Đây là lý do sau những trận mưa lớn đầu mùa, ở nhiều vườn có trái nứt cuống, nứt vỏ.
Lượng nước tăng cũng làm loãng những chất tạo vị trong trái. Trái thu hoạch sau nhiều ngày mưa dầm thường nhạt hơn, ít thơm hơn cùng loại trái thu ngày nắng. Với sầu riêng, hiện tượng cơm ướt, nhão ở sát vỏ hay cơm sượng xen lẫn chỗ chín là hay gặp nhất trong giai đoạn này.
Độ ẩm không khí cao cũng tạo điều kiện cho nấm mốc trên vỏ và ở cuống. Trái hái vào ngày mưa, vỏ còn ướt, đem xếp chồng trong thùng kín là môi trường lý tưởng cho mốc. Nhiều trái hỏng không phải do trái xấu từ đầu, mà do khâu từ lúc hái tới lúc mua đã để trái ướt quá lâu. Hiểu được điều này, người mua biết rằng hỏi về cách giữ trái sau khi hái cũng quan trọng như hỏi về giống hay về vườn.
Mùa mưa ảnh hưởng từng loại trái thế nào
Mức độ ảnh hưởng tuỳ vườn, tuỳ năm; bảng ghi những hiện tượng người mua hay gặp.
| Loại trái | Hiện tượng hay gặp mùa mưa | Chọn thế nào |
|---|---|---|
| Sầu riêng | Cơm ướt, nhão sát vỏ, sượng, nứt múi sớm, trái rụng dễ úng | Hỏi ngày cắt và mưa mấy hôm trước, ưu tiên trái cắt đủ già hơn trái rụng sau đêm mưa |
| Bơ | Thâm sợi đen trong cơm, mốc cuống, mau nhũn | Chọn trái vỏ lành, không có chỗ lõm, cuống khô; mua vừa đủ |
| Mít | Múi ướt, xơ nhiều nước, mốc ở đít trái | Ngửi đít trái, tránh trái có vết thâm mềm |
| Chuối | Đốm đen nhiều, thối cuống nải | Chọn buồng cuống tươi, lau khô trước khi xếp |
| Chanh dây | Trái rụng đất ướt dễ nứt, mốc | Chọn trái vỏ khô, không có đốm mốc trắng |
Điểm chung là trái mùa mưa nên được mua vừa đủ, ăn sớm hơn mùa khô, và giữ khô từ đầu tới cuối. Không có loại trái nào "không bị ảnh hưởng"; chỉ có mức độ khác nhau.
Bảng không có nghĩa là mùa mưa nên tránh mua trái cây. Phần lớn trái vẫn ngon nếu chọn kỹ, và mùa mưa là mùa chính của nhiều loại trái ở vùng hồ.
Sầu riêng giữa mùa mưa: chọn kỹ hơn một bậc
Vụ sầu riêng ở vùng hồ thường rơi vào khoảng tháng bảy tới tháng chín, tuỳ năm và tuỳ giống, tức giữa mùa mưa. Vì vậy chuyện sầu riêng gặp mưa là chuyện của hầu hết mỗi vụ, không phải năm nào xui mới gặp.
Câu hỏi đáng hỏi người bán nhất trong giai đoạn này là "mấy hôm trước khi cắt có mưa lớn không". Nhà vườn có kinh nghiệm thường tránh cắt ngay sau đợt mưa dầm, chờ vài ngày nắng cho trái ráo bớt. Họ cũng biết vườn nào thoát nước tốt, vườn nào trũng; trái ở vườn trũng sau mưa lớn dễ cơm ướt hơn.
Trái rụng sau một đêm mưa to cần cẩn thận nhất: trái có thể rụng do gió khi chưa đủ già, nằm trên đất ướt cả đêm, vỏ nứt cho nước lọt vào. Nếu muốn ăn trái rụng, chọn trái rụng sáng nay ở vườn có lưới hứng, vỏ không nứt, ngửi không có mùi chua. Trái cắt đủ già vẫn an toàn hơn cho người mang về.
Khi bổ trái mùa mưa, nếu một hai múi bị ướt hay sượng mà các múi khác bình thường, chỉ cần bỏ múi đó. Nếu cả trái có mùi chua, cơm nhão chảy nước thì không nên ăn.
Dấu hiệu nên tránh khi mua trong mùa mưa
Vỏ ướt, có đốm mốc trắng hoặc xanh. Mốc ở cuống hay trên vỏ cho thấy trái đã nằm ẩm lâu. Với trái ăn cả vỏ hay vỏ mỏng, mốc có thể đã lan vào trong.
Vết nứt ở cuống hoặc đường múi. Trái nứt cho nước và vi sinh vật lọt vào. Vết nứt mới, khô, sạch thì ăn ngay được; vết nứt thâm, có nước rỉ thì bỏ qua.
Chỗ mềm lõm trên vỏ. Bấm nhẹ quanh trái; chỗ lõm mềm thường là phần thịt bên dưới đã úng.
Mùi chua, mùi men. Trái chín tự nhiên thơm; mùi chua, mùi men là dấu hiệu lên men, thường gặp ở trái để ướt trong thùng kín.
Trái chất đống trong thùng kín, đọng nước. Cách để trái ở sạp nói lên nhiều điều. Trái bày trên kệ thoáng, có mái che tốt hơn trái xếp chồng trong thùng ướt.
Trái nặng bất thường so với cỡ. Với sầu riêng, mít, trái nặng tay thường là tốt. Nhưng trong mùa mưa, trái rất nặng mà vỏ ẩm, đường múi thâm có thể là trái đã hút nhiều nước, cơm dễ ướt. Kết hợp với ngày cắt và mùi để đánh giá.
Chọn chỗ mua trong những ngày mưa
Trong mùa mưa, nơi mua quan trọng hơn mùa khô. Nhà vườn có mái che, có chỗ để trái sau khi cắt khô ráo, thoáng gió thường giao trái lành hơn sạp tạm ven đường che bạt, nơi trái phải nằm trong thùng xếp chồng mỗi khi mưa hắt. Không phải sạp ven đường nào cũng kém, nhưng nhìn cách họ giữ trái là biết khá nhiều.
Mua ở vườn, hỏi người bán trái cắt hôm nào, cắt lúc trời nắng hay mưa, để ở đâu từ lúc cắt tới giờ. Người làm kỹ thường trả lời rất cụ thể: cắt sáng hôm qua lúc tạnh, để trong nhà kho trên kệ. Câu trả lời mơ hồ không có nghĩa trái xấu, nhưng là lý do để anh chị xem trái kỹ hơn.
Nếu mua qua người quen ở xã, nhờ họ chọn giúp vào ngày tạnh và báo trước để anh chị ghé lấy ngay, tránh để trái chờ nhiều ngày. Trong mùa mưa, mỗi ngày trái nằm chờ ở nơi ẩm đều làm giảm thời gian trái giữ được khi về tới nhà.
Giữ trái khô ráo từ lúc mua tới lúc ăn
Trong mùa mưa, việc giữ khô quan trọng ngang việc chọn trái. Những bước dưới đây áp dụng cho hầu hết trái mua ở vùng hồ.
- Mua xong, nếu vỏ trái ướt, lau khô bằng khăn sạch trước khi cho vào thùng. Không rửa trái trước khi chở; rửa ngay trước khi ăn.
- Lót đáy thùng bằng giấy báo hoặc carton để hút nước, thay lót nếu thấy ẩm. Không dùng thùng giấy đã bị mưa làm mềm.
- Dùng thùng có lỗ thoáng, xếp ít lớp; không bọc trái trong túi ni lông kín khi vỏ còn ẩm.
- Trên xe, đặt thùng ở chỗ không bị nước mưa hắt vào khi mở cốp; với xe bán tải, che bạt kín mưa nhưng vẫn chừa khe thoáng.
- Về tới nhà, mở thùng ngay, xếp trái ra chỗ khô thoáng, kiểm từng trái và tách trái có dấu hiệu hỏng.
- Ăn trái mùa mưa sớm hơn dự tính một chút, không cố để thêm ngày như mùa khô.
Chỉ riêng việc lau khô và dùng thùng thoáng đã giúp giảm đáng kể số trái mốc khi về tới nhà, theo kinh nghiệm của nhiều người hay mua trái ở vùng đồi.
Nếu chỗ nghỉ có hiên hay phòng thoáng, trải trái ra một đêm cho ráo trước khi đóng thùng sáng hôm sau cũng là cách tốt.
Đường đi mùa mưa và chuyện thời gian
Mùa mưa, đường từ vùng hồ ra quốc lộ có thể trơn, có đoạn sạt nhẹ, sương mù dày vào sáng sớm và chiều tối. Người lái nên đi chậm, tránh chạy lúc mưa lớn ở đoạn đèo. Điều này có nghĩa thời gian đi đường dài hơn mùa khô, và trái nằm trên xe lâu hơn.
Khi tính độ chín trái cây mang về, nên cộng thêm vài giờ dự phòng cho đường mùa mưa. Trái cũng chịu ẩm trên xe nhiều hơn, nên chọn trái cứng hơn một bậc so với mùa khô. Với sầu riêng, mít, chọn trái cắt đủ già mới cắt thay vì trái đã bắt đầu có mùi.
An toàn của người đi đường quan trọng hơn mọi thùng trái cây. Nếu trời mưa lớn kéo dài, có cảnh báo sạt lở, đừng cố đi cho kịp vì sợ trái hỏng. Trái có thể bỏ, nhưng người thì không. Theo dõi thông báo thời tiết và tình hình giao thông của địa phương trước khi xuất phát.
Một lựa chọn hợp lý trong những ngày mưa lớn là ở lại thêm một đêm, mua trái vào buổi sáng hôm sau khi trời tạnh, rồi mới lên đường. Trái cắt vào buổi sáng ráo thường lành hơn trái cắt vội trong mưa cho kịp chuyến đi, và người lái cũng đi đường an toàn hơn.
Mùa mưa cũng có cái hay của nó
Không phải mọi thứ về trái cây mùa mưa đều là rủi ro. Đây là mùa chính của sầu riêng, bơ ở vùng hồ, nên trái nhiều, đa dạng, người mua được chọn thoải mái. Nhiều loại trái như chanh dây, chuối cũng cho trái tốt nhờ đủ nước. Người ở vùng thường nói mùa mưa là mùa "ăn trái cây cho đã", chỉ cần biết chọn.
Mùa mưa cũng là lúc anh chị dễ gặp những trái ngon thật sự của những vườn chăm kỹ, thoát nước tốt, biết chờ nắng mới cắt. Những nhà vườn này thường có khách quen mua lại mỗi năm, và họ hiếm khi phải mời chào nhiều. Nếu gặp được, xin số liên lạc để lần sau đặt trước, hoặc hỏi người quen ở xã giới thiệu.
Cuối cùng, mùa mưa là lời nhắc rằng trái cây là sản vật sống, thay đổi theo thời tiết từng năm. Một vụ ngon không hứa trước vụ sau, một vụ kém không có nghĩa là vùng trồng kém. Người mua hiểu điều đó sẽ chọn trái kỹ hơn, kỳ vọng vừa phải hơn, và thường được trái ngon hơn.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Tà Đùng là tháng mấy?
Vùng hồ Tà Đùng theo nhịp khí hậu Tây Nguyên, mùa mưa thường kéo dài khoảng từ tháng năm tới tháng mười, mười một, mùa khô từ cuối năm tới khoảng tháng tư. Mỗi năm có thể đến sớm hoặc muộn vài tuần.
Sầu riêng mùa mưa có ngon không?
Vẫn có nhiều trái ngon, vì vụ chính của vùng hồ rơi vào giữa mùa mưa. Rủi ro cơm ướt, sượng cao hơn mùa khô, nên hỏi ngày cắt, hỏi có mưa lớn trước khi cắt không, và ưu tiên trái cắt đủ già, vỏ lành.
Vì sao sầu riêng bị sượng?
Sượng thường do trái cắt chưa đủ già, hoặc do cây bị sốc nước như mưa dầm sau thời gian khô, nắng nóng thất thường trong giai đoạn nuôi trái. Người mua không nhìn vỏ biết chắc được, chỉ giảm rủi ro bằng cách hỏi ngày cắt và xem trái bổ thử.
Trái cây mua mùa mưa có nên rửa ngay không?
Không nên rửa trước khi cất hay chở, vì vỏ ẩm dễ mốc. Chỉ lau khô nếu vỏ ướt, để chỗ thoáng, rửa ngay trước khi ăn. Với trái bổ ra như sầu riêng, mít, rửa vỏ và dao trước khi bổ.
Bơ mùa mưa bị thâm có ăn được không?
Thâm ít, sợi nhỏ thì cắt bỏ phần thâm, phần còn lại ăn được nếu mùi bình thường. Thâm diện rộng, cơm nhũn, có mùi chua hay mùi lạ thì bỏ. Mùa mưa nên mua bơ vừa đủ, ăn sớm.
Đi Tà Đùng mùa mưa mua trái cây có nên không?
Nên, vì đây là mùa chính của nhiều loại trái ở vùng hồ. Chỉ cần chọn kỹ hơn, giữ trái khô ráo, mua vừa đủ, và tính thêm thời gian đi đường. An toàn khi lái xe đường đèo mùa mưa luôn đặt trước chuyện trái cây.