Sản vật của đồng bào M'Nông, Mạ quanh hồ Tà Đùng gồm những thứ gắn với nếp làm rẫy và đời sống bon làng: gạo rẫy (lúa rẫy), bắp, bí, cà đắng, ớt, rau trồng trên rẫy, măng mùa mưa, cùng đồ đan mây tre như gùi, nia, giỏ và vải thổ cẩm. Phần lớn làm với lượng nhỏ, để nhà dùng trước, dư mới bán — nên mua được hay không tuỳ mùa, tuỳ nhà.
Khác với cà phê, tiêu, mắc ca là cây hàng hoá của cả Tây Nguyên, nhóm sản vật này mang dấu ấn riêng của những cộng đồng đã sống ở vùng đất trước khi có hồ. Mua chúng là một cách để tiền đến thẳng tay người làm, nhưng cũng cần biết cách hỏi, cách trả giá và cách cư xử cho phải. Bài này đi qua từng nhóm sản vật và những điều nên biết khi mua.
Những cộng đồng sống quanh hồ và nếp làm ăn của họ
Vùng Tà Đùng là nơi sinh sống lâu đời của đồng bào M'Nông và Mạ, hai dân tộc thuộc nhóm ngôn ngữ Môn – Khơ Me của Tây Nguyên. Đơn vị cư trú truyền thống là bon (làng), kinh tế truyền thống dựa vào làm rẫy luân canh trên đồi, trồng lúa rẫy, bắp, bầu bí, kết hợp hái lượm, đánh cá suối và chăn nuôi nhỏ.
Từ cuối thế kỷ trước, vùng này đón nhiều đợt người tới lập nghiệp: người Kinh từ các tỉnh, và đồng bào các dân tộc miền núi phía Bắc như Tày, Nùng, Dao, Mông. Mỗi nhóm mang theo cây trồng, món ăn và nghề riêng. Khi hồ thủy điện hình thành, một phần đất rẫy, bon làng cũ chìm dưới nước, người dân được bố trí lại chỗ ở — đó cũng là lý do bộ sản vật vùng hồ hôm nay là sự pha trộn của nhiều lớp.
Ngày nay, phần lớn hộ đồng bào quanh hồ cũng trồng cà phê, tiêu, cây ăn trái như mọi nông hộ khác. Nhưng nhiều nhà vẫn giữ một mảnh rẫy trồng lúa, bắp, bí, cà, ớt cho bữa ăn, vẫn đan gùi, dệt vải. Những thứ đó là nhóm sản vật bài này nói tới.
Gạo rẫy, bắp và bí: cây lương thực của rẫy
Gạo rẫy (lúa rẫy). Lúa trồng trên đất đồi, không ngập nước, nhờ hoàn toàn vào mưa. Lúa rẫy thường gieo đầu mùa mưa, thu vào cuối mùa mưa, mỗi năm một vụ. Hạt gạo rẫy nhiều loại, có loại tẻ, có loại nếp; thường thơm, dẻo, hạt không đều như gạo ruộng. Lượng ít vì nhà làm để ăn là chính.
Bắp (ngô) rẫy. Bắp nếp, bắp tẻ trồng trên rẫy, ăn tươi luộc, nướng hoặc phơi khô để nấu cháo, làm bánh. Mùa bắp tươi thường đi cùng mùa mưa.
Bí đỏ, bầu và các loại dưa. Trồng xen trên rẫy hoặc quanh nhà, bí đỏ để được lâu nên là thứ dễ mua mang về. Quả bí rẫy thường không to, cùi dày, bở.
Lúa rẫy trong nếp sống. Với đồng bào M'Nông, Mạ, lúa rẫy gắn với nông lịch và các lễ của cộng đồng như lễ mừng lúa mới. Vì vậy có nhà chỉ bán phần dư sau khi đã để đủ ăn và đủ giống cho năm sau.
Cà đắng, ớt và rau rẫy: vị của bếp đồng bào
Cà đắng là loại cà quả nhỏ, tròn, vị đắng đặc trưng, rất quen trong bữa ăn của đồng bào Tây Nguyên: nấu với cá suối, cá hồ, nấu canh, ăn kèm thịt nướng. Người lạ ăn lần đầu thấy đắng, người quen ăn lại thấy thiếu nếu không có. Cà đắng tươi để được vài ngày, dễ mang về.
Ớt rẫy thường là ớt quả nhỏ, rất cay, trồng quanh nhà hoặc trên rẫy. Ớt tươi, ớt khô và muối ớt giã là những thứ người ta hay mua. Lá é, lá bép, rau dớn và một số rau rừng đã được đem về trồng quanh nhà cũng có mặt ở chợ xã theo mùa — đó là rau rừng trồng, không phải hái trong rừng đặc dụng.
Rau rẫy và các loại quả này là sản vật khó mang đi xa nhất, vì tươi, dễ héo. Chúng hợp để ăn tại chỗ, trong bữa cơm ở homestay hay nhà dân, hơn là mua làm quà. Nếu muốn mang về, chọn những thứ để được: cà đắng, ớt khô, muối ớt trong lọ kín, bí đỏ.
Đồ đan mây tre và thổ cẩm
Gùi là vật dụng gắn với người Tây Nguyên: gùi đan bằng mây, tre, lồ ô để đeo trên lưng đi rẫy, đi chợ, gùi nước, gùi củi. Ngoài gùi còn có nia, mẹt, giỏ, rổ, ống đựng. Đồ đan tốt có nan đều, chắc tay, mép buộc kỹ, mùi tre khô; nhiều món dùng được hàng chục năm.
Thổ cẩm M'Nông, Mạ được dệt trên khung dệt thủ công, hoa văn và màu sắc riêng của từng tộc người, thường dùng làm váy, khố, khăn, túi. Nghề dệt cần nhiều thời gian; một tấm vải dệt tay có thể mất nhiều ngày. Ngày nay, một phần thổ cẩm bán ở các điểm du lịch là vải dệt máy hoặc hàng từ nơi khác; vải dệt tay thường có mặt sau lộ các đầu chỉ, sợi không đều tuyệt đối, hoa văn có thể lệch nhẹ.
Đồ đan và thổ cẩm là quà mang về rất hợp vì để được lâu, nhẹ, mang câu chuyện của vùng. Khi mua, hỏi người làm là ai, làm mất bao lâu, dùng vật liệu gì — và chấp nhận rằng hàng thủ công thật thì không có giá rẻ như hàng làm hàng loạt.
Mang gạo rẫy, cà đắng về nấu ở nhà
Gạo rẫy hạt không đều, có lẫn ít hạt gãy, hạt đỏ, nên vo nhẹ tay và nhặt sạn trước khi nấu. Nhiều loại gạo rẫy cần nhiều nước hơn gạo ruộng một chút; lần đầu nấu nên thử lượng nước, để ý cơm chín có dẻo, có thơm không rồi điều chỉnh. Gạo rẫy mới thu thường thơm nhất; để lâu nơi ẩm dễ có mọt, nên cất trong thùng kín, nơi khô.
Cà đắng mang về nấu canh cá, kho cá, hoặc nấu với thịt heo, thêm ớt và vài lá thơm. Muốn món ăn có vị gần với bếp đồng bào, nấu cà đắng cùng cá khô hoặc cá nướng xé nhỏ, nêm muối ớt thay cho nước mắm. Cà đắng cũng có thể nướng than, giã cùng muối ớt làm món chấm.
Bắp rẫy khô nấu chè, nấu cháo, rang; bí đỏ rẫy nấu canh, hấp. Những cách nấu này đơn giản, nhưng giữ được vị của sản vật rẫy — thứ khiến nhiều khách nhớ bữa cơm ở vùng hồ hơn cả những món cầu kỳ.
Sản vật đồng bào: mùa thường có và mức dễ mang về
Bảng dưới gom xu hướng chung để anh chị biết món nào nên tìm vào mùa nào và món nào hợp mang về làm quà. Mùa vụ của rẫy nhờ mưa nên lệch theo năm.
| Sản vật | Thường có vào | Dễ mang đi xa | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Gạo rẫy | Sau mùa thu lúa cuối mùa mưa | Dễ | Lượng ít, có nhà chỉ bán phần dư |
| Bắp rẫy tươi | Trong mùa mưa | Vừa | Bắp khô để được lâu hơn |
| Bí đỏ | Cuối mùa mưa và đầu mùa khô | Dễ | Để được vài tuần nơi thoáng |
| Cà đắng | Gần như quanh năm, rộ mùa mưa | Vừa | Để được vài ngày |
| Ớt rẫy, muối ớt | Quanh năm | Dễ nếu khô hoặc đóng lọ | Rất cay |
| Măng | Mùa mưa | Dễ nếu là măng khô | Chọn măng trồng, nguồn rõ |
| Đồ đan, thổ cẩm | Quanh năm, tuỳ người làm | Dễ | Hàng thủ công, làm theo đơn càng tốt |
Cột cuối quan trọng không kém cột giữa. Với đồng bào, nhiều thứ là của nhà dùng trước; hỏi mua mà nhà không có dư thì nhận câu "không có" một cách vui vẻ, đừng nài.
Mua sản vật ở bon làng cho công bằng và lịch sự
Mua hàng của đồng bào không khác mua của nông hộ khác, nhưng có vài điều làm cho cuộc mua bán dễ chịu cho cả hai bên. Các bước dưới đây hợp với cả khi mua ở chợ xã lẫn khi được dẫn tới nhà.
- Đi cùng người quen hoặc người dẫn địa phương nếu muốn vào bon: hỏi trước có tiện ghé không, không tự ý vào nhà, không chụp ảnh người khi chưa xin phép.
- Hỏi giá trước khi lấy hàng và trả theo giá người bán đưa ra nếu thấy hợp lý. Mặc cả gắt với hàng thủ công, hàng làm lượng nhỏ là điều nên tránh.
- Mua lượng vừa phải với gạo rẫy, bắp, bí: đó là lương thực của nhà, mua hết có thể khiến gia đình phải đi mua lại thứ khác ăn.
- Trả tiền mặt hoặc chuyển khoản theo cách người bán quen; hỏi trước, vì không phải nhà nào cũng nhận chuyển khoản.
- Đặt trước với đồ đan, thổ cẩm nếu cần số lượng hoặc mẫu riêng, và đặt cọc rõ ràng để người làm yên tâm làm.
Những điều này nghe đơn giản nhưng giữ cho việc mua bán là trao đổi công bằng, không phải khách đến "săn đồ lạ". Nhiều nhà đồng bào quý khách quay lại, và lần sau sẽ để dành hàng cho anh chị.
Những thứ không nên mua dù được mời
Có lúc khách sẽ được mời mua thịt thú rừng, chim rừng, lan rừng, mật ong lấy trong rừng, hay vật dụng làm từ gỗ quý, ngà, sừng. Những thứ này không phải sản vật nên mua: nhiều loài được pháp luật bảo vệ, rừng quanh hồ phần lớn là rừng đặc dụng, và người mua cũng có thể liên đới trách nhiệm.
Cũng không nên mua cồng chiêng cổ, ché cổ, đồ thờ cúng hay vật dụng gia truyền của bon làng dù được đề nghị bán. Đó là di sản của cộng đồng; mang chúng đi là lấy đi một phần ký ức của làng. Nếu thích, hãy mua đồ đan, thổ cẩm làm mới, nhạc cụ làm để bán — những thứ người làm sẵn lòng làm ra để trao đổi.
Câu hỏi đặt ra cho mọi món là: món này người làm có muốn bán và làm lại được không? Gạo rẫy năm sau lại có, gùi đan xong lại đan cái khác; cồng chiêng cổ thì không.
Sản vật của người từ phía Bắc vào lập nghiệp
Đồng bào Tày, Nùng, Dao, Mông và người Kinh từ các tỉnh phía Bắc vào vùng hồ lập nghiệp mang theo nhiều nếp ăn uống. Ở chợ xã có thể gặp rau cải trồng theo giống quê cũ, măng chua, dưa muối, gà thả vườn, lợn nuôi kiểu cũ, có nhà làm thịt treo gác bếp, lạp sườn theo cách của dân tộc mình.
Những món này không phải “đặc sản Tà Đùng” theo nghĩa vùng hồ sinh ra chúng, nhưng chúng là một phần đời sống của vùng hồ hôm nay. Mua được hay không tuỳ nhà, tuỳ dịp — thường là vào mùa cuối năm, khi các gia đình làm đồ ăn Tết.
Với các món thịt, đồ gác bếp tự làm, nên mua của nhà quen, hỏi làm khi nào và giữ thế nào, vì không có nhãn, hạn dùng như hàng đóng gói. Những đồ này hợp ăn sớm, không nên mua nhiều để cất lâu.
Câu hỏi thường gặp
Gạo rẫy ở Tà Đùng có bán quanh năm không?
Không hẳn. Lúa rẫy chỉ có một vụ mỗi năm, thu vào cuối mùa mưa, và các gia đình đồng bào để ăn là chính. Phần dư mới bán, nên thường dễ mua sau mùa thu hoạch. Muốn chắc có, hỏi qua người quen ở địa phương hoặc chủ homestay để đặt trước.
Cà đắng ăn thế nào cho đỡ đắng?
Vị đắng là đặc trưng của cà đắng, người quen ăn thích chính vị này. Nấu cùng cá, thịt, ớt và lá thơm sẽ thấy vị đắng hài hoà hơn. Người mới ăn có thể bổ đôi, ngâm nước muối loãng một lúc trước khi nấu để bớt đắng.
Làm sao phân biệt thổ cẩm dệt tay và dệt máy?
Vải dệt tay thường có mặt trái lộ nhiều đầu chỉ, sợi không đều tuyệt đối, hoa văn có thể lệch nhẹ, mép vải không thẳng tăm tắp. Vải dệt máy đều đặn, mặt trái phẳng. Hỏi người bán ai dệt và dệt mất bao lâu cũng giúp phân biệt.
Có nên mặc cả khi mua đồ của đồng bào không?
Có thể hỏi giá và thương lượng nhẹ nhàng nếu mua nhiều, nhưng nên tránh mặc cả gắt với hàng thủ công, hàng làm lượng nhỏ. Hàng đan, dệt tay tốn nhiều ngày công; trả giá quá thấp là không công bằng với người làm.
Có được vào bon làng để mua hàng không?
Nên đi cùng người quen hoặc người dẫn địa phương, hỏi trước có tiện ghé không, không tự ý vào nhà và xin phép trước khi chụp ảnh. Nhiều gia đình vui vẻ đón khách mua hàng nếu được hỏi lịch sự.
Có nên mua ché cổ, cồng chiêng cổ làm kỷ niệm không?
Không nên. Đó là di sản của gia đình và cộng đồng, nhiều món gắn với lễ nghi của làng. Nếu muốn mang về một món đồ văn hoá, hãy chọn đồ đan, thổ cẩm hoặc nhạc cụ được làm mới để bán.