VietGAP, hữu cơ và mã số vùng trồng là ba thứ khác nhau: VietGAP xác nhận vườn làm theo quy trình thực hành nông nghiệp tốt, dùng thuốc và phân đúng cách, có ghi chép; chứng nhận hữu cơ xác nhận vườn không dùng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp theo tiêu chuẩn hữu cơ; còn mã số vùng trồng là mã định danh vùng sản xuất, chủ yếu để đáp ứng yêu cầu của nước nhập khẩu. Cả ba đều gắn với một vùng, một cây trồng, một thời hạn cụ thể, không phải nhãn dán cho cả một xã.
Ở vùng hồ Tà Đùng, người mua sầu riêng, cà phê, tiêu, mắc ca hay bơ có khi nghe người bán nói "vườn có VietGAP", "hàng hữu cơ", "vườn có mã vùng trồng". Bài này giúp anh chị hiểu từng câu đó nghĩa là gì với túi hàng mình mua, hỏi gì để kiểm, và vì sao những chữ như "sạch", "tự nhiên", "không thuốc" không có chuẩn nào đứng sau.
Ba loại chứng nhận đặt cạnh nhau
Bảng so sánh dưới đây viết theo góc người mua. Chi tiết kỹ thuật cho nhà vườn có ở trang về nông trại của nhóm Tà Đùng.
| VietGAP | Hữu cơ | Mã số vùng trồng | |
|---|---|---|---|
| Xác nhận điều gì | Quy trình canh tác an toàn, có kiểm soát, có ghi chép | Không dùng hoá chất tổng hợp, quản lý theo tiêu chuẩn hữu cơ | Vùng sản xuất được định danh, giám sát theo yêu cầu nước nhập |
| Có được dùng thuốc, phân hoá học | Có, nhưng đúng loại được phép, đúng liều, đúng thời gian cách ly | Không dùng loại tổng hợp | Không quy định riêng; theo yêu cầu thị trường |
| Ai cấp | Tổ chức chứng nhận được chỉ định | Tổ chức chứng nhận hữu cơ | Cơ quan chuyên ngành bảo vệ thực vật |
| Áp cho | Một vườn hay nhóm vườn, một loại cây, có thời hạn | Một vùng, một loại sản phẩm, có thời hạn | Một vùng trồng cụ thể cho một loại cây |
| Người mua lẻ trong nước cần không | Có ích khi mua lượng lớn, mua qua kênh không gặp người trồng | Có ích khi anh chị cần sản phẩm hữu cơ thật | Hiếm khi cần, chủ yếu phục vụ xuất khẩu |
Điểm hay bị nhầm nhất là coi VietGAP như "không thuốc". VietGAP cho phép dùng thuốc bảo vệ thực vật trong danh mục được phép, miễn đúng cách và đủ thời gian cách ly trước khi thu hoạch. Đó là chuẩn an toàn, không phải chuẩn hữu cơ.
VietGAP: chuẩn quy trình, không phải chuẩn vị
VietGAP là thực hành nông nghiệp tốt của Việt Nam; với trồng trọt, tiêu chuẩn quốc gia hiện hành là bộ TCVN 11892 công bố năm 2017. Tiêu chuẩn yêu cầu vườn đánh giá rủi ro về đất, nước, giống; dùng phân, thuốc trong danh mục được phép, đúng liều, đúng thời gian cách ly; có nơi cất giữ hoá chất an toàn; người lao động được tập huấn; và quan trọng là ghi chép mọi việc để truy lại được.
Với người mua, điều VietGAP mang lại là khả năng cao hơn rằng sản phẩm không tồn dư hoá chất vượt ngưỡng, nhờ có quy trình và có người bên ngoài soát định kỳ. Nó không nói gì về vị. Một vườn VietGAP có thể hái sầu riêng non, một vườn không chứng nhận có thể cho trái chín cây thơm hơn. Chất lượng ăn uống và an toàn là hai câu hỏi khác nhau.
Giấy chứng nhận VietGAP ghi rõ tên cơ sở, địa điểm, loại cây, diện tích hoặc sản lượng dự kiến, tổ chức chứng nhận và thời hạn. Một hộ có hai loại cây có thể chỉ chứng nhận một loại; một hợp tác xã có thể chỉ chứng nhận một phần diện tích. Khi người bán nói "vườn có VietGAP", câu hỏi tiếp theo nên là: cho loại cây nào và còn hạn không.
Hữu cơ: khắt khe hơn, hiếm hơn, và hay bị dùng sai chữ
Nông nghiệp hữu cơ ở Việt Nam được điều chỉnh bởi nghị định về nông nghiệp hữu cơ ban hành năm 2018 và bộ tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11041. Sản phẩm muốn ghi "hữu cơ" phải được tổ chức chứng nhận đánh giá; vùng sản xuất thường phải qua một thời gian chuyển đổi, không dùng phân bón và thuốc tổng hợp, có vùng đệm tách khỏi vườn xung quanh, và giữ hồ sơ đầy đủ. Một số cơ sở có chứng nhận hữu cơ theo tiêu chuẩn của thị trường nước ngoài như châu Âu, Mỹ.
Với vườn đồi quanh hồ, nơi các hộ trồng xen sát nhau, việc tách vùng đệm và kiểm soát nước, đất từ vườn bên cạnh là thử thách lớn. Vì vậy sản phẩm hữu cơ có chứng nhận thật ở vùng hồ là số ít, và thường đi kèm hồ sơ rõ ràng.
Chuyện hay gặp hơn là chữ "hữu cơ" được dùng như tính từ: "tiêu trồng hữu cơ", "cà phê bón phân hữu cơ", "sầu riêng hữu cơ nhà làm". Bón phân chuồng, phân hữu cơ là một kỹ thuật canh tác tốt, nhưng không làm cho sản phẩm thành "sản phẩm hữu cơ" theo nghĩa được chứng nhận. Người bán nói thật sẽ phân biệt được "vườn nhà bón phân hữu cơ" với "sản phẩm có chứng nhận hữu cơ". Câu hỏi để làm rõ là: chứng nhận của tổ chức nào, cho sản phẩm nào, còn hạn đến bao giờ.
Mã số vùng trồng: vì sao người bán sầu riêng hay nhắc tới
Mã số vùng trồng là mã định danh cho một vùng sản xuất cụ thể, gắn với hồ sơ về diện tích, chủ vườn, quy trình kiểm soát sinh vật gây hại, được cơ quan chuyên ngành bảo vệ thực vật quản lý. Nó ra đời chủ yếu vì nước nhập khẩu yêu cầu biết hàng đến từ vùng nào để kiểm dịch và truy lại khi có vấn đề.
Ở Tây Nguyên, mã số vùng trồng được nhắc nhiều nhất với sầu riêng, từ khi trái tươi xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc đòi hỏi cả mã vùng trồng lẫn mã cơ sở đóng gói. Vì vậy khi lên vùng hồ mua sầu riêng, anh chị có thể nghe người bán nói "vườn này có mã vùng trồng" như một điểm cộng.
Với người mua lẻ trong nước, mã số vùng trồng cho biết vườn nằm trong một hệ thống được giám sát, có ghi chép, có kiểm soát sâu bệnh, nhưng nó không phải chứng nhận chất lượng ăn uống, không phải VietGAP, cũng không phải hữu cơ. Trái từ vườn có mã vẫn có thể là trái cắt non nếu bán vội. Quy định về cấp và quản lý mã số vùng trồng thay đổi theo yêu cầu của từng thị trường; ai cần chi tiết nên kiểm hướng dẫn hiện hành của cơ quan bảo vệ thực vật.
Những chữ trên bao bì không có chuẩn nào đứng sau
"Sạch". Không có tiêu chuẩn nào định nghĩa "nông sản sạch". Chữ này có khi ám chỉ cách trồng, cách sơ chế hay chỉ là ý tốt của người bán. Muốn biết cụ thể, hỏi "sạch theo nghĩa nào".
"Tự nhiên", "thuần tự nhiên". Thường nói về việc không thêm phụ gia, không tẩm. Có thể đúng, nhưng phải đối chiếu với bảng thành phần trên nhãn.
"Không thuốc", "không hoá chất". Gần như không ai kiểm được bằng mắt. Vườn không phun thuốc vẫn có thể nhận nước, đất từ vườn bên. Người bán thật thà thường nói "nhà hạn chế thuốc, có phun thì cách ly đủ ngày", nghe kém hấp dẫn hơn nhưng đáng tin hơn.
"Chuẩn xuất khẩu". Mỗi thị trường có chuẩn khác nhau. Không có "chuẩn xuất khẩu" chung. Câu này chỉ có nghĩa khi đi kèm thị trường cụ thể và giấy tờ cụ thể.
"Hữu cơ" không kèm tên tổ chức chứng nhận. Theo quy định về nông nghiệp hữu cơ, sản phẩm ghi hữu cơ phải được chứng nhận. Chữ "hữu cơ" đứng một mình trên gói không có tên tổ chức và thời hạn là dấu hiệu cần hỏi.
Hỏi người bán và đọc giấy chứng nhận: năm điểm
Khi người bán nói vườn có chứng nhận, năm điểm dưới đây giúp anh chị biết chứng nhận đó áp tới túi hàng của mình hay không.
- Chứng nhận gì: VietGAP, hữu cơ theo tiêu chuẩn Việt Nam, hữu cơ theo tiêu chuẩn nước ngoài, hay chứng nhận bền vững cho cà phê như 4C, Rainforest Alliance.
- Tổ chức nào cấp: tên tổ chức chứng nhận in rõ trên giấy; anh chị có thể tìm tên đó để biết tổ chức có thật và được chỉ định hay không.
- Cho cây nào, diện tích nào: giấy cho sầu riêng không áp cho tiêu cùng vườn; giấy cho một phần diện tích không áp cho cả hợp tác xã.
- Còn hạn không: mọi chứng nhận đều có thời hạn và được đánh giá giám sát định kỳ.
- Hàng này có thuộc vùng đó không: câu khó nhất. Người bán trung gian gom hàng nhiều vườn có thể có một phần từ vườn chứng nhận, một phần không. Hỏi thẳng và chấp nhận câu trả lời thật.
Không cần hỏi cả năm câu cho mỗi ký trái cây. Năm điểm này đáng dùng khi anh chị mua lượng lớn, mua để biếu, mua cho người có nhu cầu đặc biệt như trẻ nhỏ, người cần ăn hữu cơ thật.
Khi nào chứng nhận đáng để anh chị bận tâm
Với phần lớn chuyến mua của khách ghé vùng hồ, vài ký bơ, một túi mắc ca, một gói tiêu, chứng nhận canh tác không phải yếu tố quyết định. Xem hàng, hỏi người bán, nếm thử và mua lượng vừa phải thường cho anh chị đủ thông tin. Bận tâm tới giấy tờ cho mọi món dễ biến chuyến đi chợ thành buổi thẩm định.
Chứng nhận đáng để ý trong mấy trường hợp. Thứ nhất, anh chị mua lượng lớn đều đặn, ví dụ đặt cà phê, tiêu cho quán, cho bếp ăn, cho công ty; khi đó quy trình có người soát định kỳ giảm rủi ro dài hạn. Thứ hai, anh chị có nhu cầu đặc biệt, như cần sản phẩm hữu cơ thật vì lý do cá nhân; khi đó chỉ chứng nhận hữu cơ có tên tổ chức mới đáp ứng được. Thứ ba, anh chị mua qua kênh không gặp người trồng, như đặt trên mạng từ một người chưa quen; giấy chứng nhận còn hạn là một căn cứ thay cho việc tận mắt thấy vườn.
Ngoài ba trường hợp đó, một người bán thật thà kể được cách vườn dùng phân, dùng thuốc, cách ly bao lâu trước khi hái, nhiều khi đáng tin không kém một tờ giấy mà anh chị không đọc kỹ. Hai thứ không loại trừ nhau; giấy tốt nhất là giấy đi cùng một người bán nói thật.
Câu hỏi thường gặp
Nông sản VietGAP có hoàn toàn không tồn dư thuốc bảo vệ thực vật không?
Không phải vậy. VietGAP cho phép dùng thuốc trong danh mục được phép với liều và thời gian cách ly đúng quy định, mục tiêu là tồn dư nằm dưới ngưỡng an toàn. Nếu anh chị cần sản phẩm không dùng thuốc tổng hợp, cần tìm sản phẩm có chứng nhận hữu cơ.
Cà phê có chứng nhận 4C hay Rainforest Alliance có phải cà phê hữu cơ không?
Không. Đây là các chứng nhận về sản xuất bền vững, chú trọng môi trường, lao động và quản lý vườn, không đồng nghĩa với hữu cơ. Cà phê có thể vừa có chứng nhận bền vững vừa có chứng nhận hữu cơ, nhưng phải là hai giấy riêng.
Mua trái cây ở vườn có mã số vùng trồng có ngon hơn không?
Mã số vùng trồng không đo độ ngon. Nó cho biết vườn nằm trong hệ thống được giám sát để đáp ứng yêu cầu xuất khẩu, có ghi chép và kiểm soát sâu bệnh. Độ chín và vị vẫn phụ thuộc lúc hái và cách chọn trái.
Có nên trả thêm tiền cho nông sản hữu cơ không?
Tuỳ nhu cầu và túi tiền. Sản phẩm hữu cơ có chứng nhận tốn chi phí chuyển đổi, kiểm định, và năng suất thường thấp hơn nên giá cao hơn là hợp lý. Điều quan trọng là anh chị trả cho chứng nhận thật, có tên tổ chức và thời hạn, không phải cho một chữ in trên túi.
Hộ nhỏ ở Tà Đùng không có VietGAP thì hàng có kém an toàn không?
Không nhất thiết. Nhiều hộ canh tác cẩn thận nhưng không làm chứng nhận vì chi phí và thủ tục. Chứng nhận giúp người mua ở xa có căn cứ khi không gặp người trồng. Khi mua tận vườn, anh chị có thể hỏi về cách dùng thuốc và thời gian cách ly, và xem cách vườn được chăm.