Mùa mật ong ở Tà Đùng: mật hoa cà phê quay khi nào, mùa mưa có mật không

Ở vùng hồ Tà Đùng, mật ong có mẻ chính sau mùa hoa cà phê: hoa nở khoảng tháng 1 đến tháng 3 tuỳ năm, mật được quay rộ từ khoảng tháng 2 đến tháng 4. Mùa mưa, từ khoảng tháng 5 đến tháng 10, nguồn hoa thưa nên đàn ong ít mật, nhiều hộ nuôi gần như không quay mà phải giữ đàn.

Vì vậy, câu hỏi quan trọng nhất khi mua mật ong vùng hồ không phải "mật thật hay giả" — điều mà mắt thường khó kiểm — mà là "mật quay đợt nào, từ nguồn hoa nào". Câu đó người bán tử tế trả lời được ngay, và câu trả lời cho anh chị biết khá nhiều về lọ mật trong tay. Bài này đi theo một năm của đàn ong quanh hồ để giải thích.

Một năm của đàn ong quanh hồ

Nghề nuôi ong ở Tây Nguyên gắn chặt với cây cà phê. Vào mùa khô, sau vụ hái, nhà vườn tưới đợt đầu và cả vùng đồi bung hoa cà phê trắng, thơm. Đây là nguồn hoa lớn nhất, tập trung nhất trong năm. Người nuôi ong đặt thùng sát vườn, có khi chở đàn từ nơi khác đến theo mùa hoa. Vài tuần sau đợt hoa là lúc quay mật nhiều nhất.

Sau mùa hoa cà phê, vùng hồ vẫn còn hoa của cây ăn trái, cây che bóng, hoa dại ven rẫy, nhưng thưa hơn. Khi mưa xuống, hoa ít, ong khó bay kiếm mật trong những ngày mưa dầm. Mùa mưa là mùa khó khăn của đàn ong: người nuôi tập trung giữ đàn khoẻ, chống bệnh, chống kiến, sáp ong và các loài hại, và trong nhiều trường hợp phải cho ăn bổ sung để đàn không suy.

Cũng trong mùa khô, có những đợt nhà vườn phun thuốc bảo vệ thực vật cho cà phê, cây ăn trái. Người nuôi ong và nhà vườn quen nhau thường báo cho nhau để di dời hoặc đóng cửa thùng; đây là một lý do nữa khiến nghề ong ở vùng cà phê dựa nhiều vào quan hệ làng xóm.

Đến cuối mùa mưa, đầu mùa khô, đàn được dưỡng lại để chờ mùa hoa mới. Một năm của đàn ong vì thế có một đỉnh rõ, và phần còn lại là chuẩn bị cho đỉnh đó. Người mua hiểu nhịp này sẽ hiểu vì sao lọ mật "vừa quay tuần trước" giữa tháng 8 cần được hỏi kỹ hơn lọ mật quay tháng 3.

Mật hoa cà phê: nhận ra thế nào

Mật ong hoa cà phê thường có màu vàng nhạt đến vàng hổ phách, mùi thơm nhẹ, có người nói thoảng mùi hoa cà phê; vị ngọt dịu, có mẻ có hậu hơi đắng nhẹ. Màu và vị thay đổi theo tỉ lệ hoa cà phê trong mẻ mật, vì ong không chỉ hút một loài hoa. Mật quay ngay giữa đợt hoa cà phê thường "đậm chất cà phê" hơn mật quay cuối đợt.

Mật hoa cà phê có xu hướng kết tinh khi gặp lạnh hoặc để lâu, tạo lớp đường mịn ở đáy hoặc cả lọ đặc lại. Đó là đặc tính tự nhiên của mật có nhiều đường glucose, không phải dấu hiệu pha đường. Ngâm lọ trong nước ấm, mật sẽ lỏng lại; không nên đun sôi trực tiếp vì nhiệt cao làm mất mùi thơm.

Không có cách nào nhìn bằng mắt để chắc chắn một lọ mật là "mật hoa cà phê nguyên chất". Những gì người mua làm được là hỏi đúng câu, mua từ người nuôi hoặc người quen, và nếm, ngửi so sánh qua nhiều lần mua. Phân tích nguồn hoa chính xác cần phòng thí nghiệm, bằng các phép như soi phấn hoa trong mật.

Một gợi ý cho người mua quen: mỗi năm mua một lọ nhỏ của cùng người nuôi ngay sau mùa hoa cà phê, ghi lại tháng mua. Vài năm sau anh chị sẽ tự có cảm nhận về màu, mùi, độ đặc của mật vùng hồ, và đó là thước đo đáng tin hơn mọi mẹo thử.

Mùa mưa và chuyện cho ong ăn bổ sung

Đây là phần người mua ít được nghe nhưng nên biết. Trong những tháng thiếu hoa, nhiều người nuôi cho đàn ăn bổ sung bằng nước đường hoặc thức ăn chuyên dùng để ong sống qua mùa. Đây là việc bình thường và cần thiết của nghề nuôi ong, không có gì sai.

Vấn đề chỉ nảy sinh khi mật được quay trong thời gian đang cho ăn bổ sung: lúc đó, một phần thứ ong tích trong tổ là đường người nuôi cho, không phải mật hoa. Người nuôi làm nghề tử tế thường không quay mật để bán trong thời gian này, hoặc tách riêng. Nhưng người mua không thể tự kiểm điều đó bằng mắt hay bằng các mẹo dân gian.

Vì vậy, nếu mua mật ong vùng hồ vào giữa mùa mưa, câu nên hỏi là "mật này quay tháng mấy". Nếu câu trả lời là "quay sau mùa hoa cà phê, cất lại", anh chị đang mua mật của mẻ chính. Nếu câu trả lời là "vừa quay tuần trước" giữa tháng 8, hãy hỏi thêm nguồn hoa và cân nhắc mua ít.

Mật ong vùng hồ theo mùa trong năm

Bảng dưới là xu hướng chung của vùng cà phê Tây Nguyên, áp cho vùng hồ Tà Đùng; mỗi năm và mỗi người nuôi có thể khác.

Bảng không có cột giá vì giá mật ong thay đổi theo năm, theo nơi bán. Điều bảng muốn nói rất đơn giản: mật mới thật sự của vùng hồ tập trung vào vài tháng mùa khô, phần còn lại của năm là mật cất. Mật cất kỹ trong lọ kín vẫn là mật tốt; chỉ là người mua nên biết mình đang mua mẻ nào.

Vì sao các mẹo thử mật ong dân gian không đáng tin

Nhỏ giọt mật vào nước xem có tan không. Mật đặc chìm xuống và tan chậm, mật loãng tan nhanh hơn. Nhưng mật pha siro đặc cũng chìm và tan chậm. Mẹo này nói được chút ít về độ đặc, không nói được mật có pha hay không.

Đốt bằng que diêm, bấc đèn. Người ta cho rằng mật thật không làm tắt lửa. Kết quả chủ yếu phụ thuộc lượng nước trong mật, không phân biệt được mật thật với hỗn hợp siro ít nước.

Kiến không ăn mật thật. Kiến có ăn mật ong. Mẹo này không có cơ sở.

Mật thật không kết tinh. Ngược lại, nhiều loại mật thật kết tinh tự nhiên. Mật không kết tinh cũng có thể là mật thật, do thành phần đường của nguồn hoa.

Thử trên giấy thấm, trên ngón tay. Cũng chỉ nói về độ đặc. Mật được quay khi nắp sáp đã đóng thường đặc hơn, nhưng độ đặc không phải bằng chứng nguồn gốc.

Mật đặc hay loãng, nói lên điều gì

Độ đặc của mật phụ thuộc chủ yếu vào lượng nước. Ong vít nắp sáp lên lỗ tổ khi đã làm mật đủ đặc; mật quay khi phần lớn lỗ tổ đã vít nắp thường đặc và để được lâu. Mật quay sớm, khi lỗ tổ còn hở, có lượng nước cao hơn, dễ lên men, sủi bọt, có mùi chua sau một thời gian.

Tiêu chuẩn quốc tế Codex cho mật ong đặt giới hạn hàm lượng nước nói chung không quá 20%. Người mua lẻ không đo được con số này, nhưng có thể quan sát: mật sủi bọt nhiều khi để yên, có mùi chua hay mùi men, nắp lọ phồng thì mật có thể đã lên men do quá nhiều nước hoặc cất không kín.

Mùa mưa ở vùng hồ độ ẩm không khí cao, mật để hở nắp hút ẩm từ không khí. Vì vậy dù mua mật ở mùa nào, về nhà cũng nên đậy kín, để nơi khô mát, dùng thìa khô khi múc. Mật quay mùa khô, cất kỹ, thường giữ được rất lâu.

Mua mật ong ở vùng hồ: năm việc nên làm

Thay vì dựa vào mẹo, anh chị làm theo các bước này để giảm rủi ro mua phải mật không như mô tả:

1. Hỏi mật quay tháng mấy, từ đợt hoa nào; ưu tiên mật quay sau mùa hoa cà phê.
2. Hỏi người bán có tự nuôi ong không, đặt thùng ở đâu; người nuôi thường kể chi tiết rất tự nhiên.
3. Quan sát lọ mật: không sủi bọt bất thường, không có mùi chua, lọ sạch, nắp kín.
4. Mua lần đầu một lọ nhỏ, dùng thử, rồi mới mua nhiều hoặc đặt dài hạn.
5. Với mật đóng chai có nhãn, đọc tên cơ sở, địa chỉ, ngày đóng chai, hạn dùng; nếu có số công bố, tem truy xuất thì ghi lại để tra.

Danh mục mật ong, măng và sản vật rừng trồng của trang có bài riêng về mật nuôi đường và cách nhận biết; danh mục OCOP có bài về đọc tem truy xuất. Còn chuyện lâm sản: mật ong lấy từ tổ ong rừng trong Vườn quốc gia Tà Đùng là khai thác trái phép, người mua nên từ chối.

Những điều không nên kỳ vọng ở mật ong

Mật ong là thực phẩm ngọt, có hương vị riêng theo nguồn hoa. Trang này không giới thiệu mật ong như thứ chữa bệnh, và người bán nào quảng cáo mật ong chữa được bệnh cụ thể thì anh chị nên dè dặt. Người có bệnh về đường huyết nên hỏi bác sĩ về lượng dùng.

Một khuyến cáo y tế phổ biến cần nhớ: trẻ dưới một tuổi không ăn mật ong, vì nguy cơ ngộ độc do bào tử của một loại vi khuẩn có thể có trong mật, mà hệ tiêu hoá non nớt của trẻ chưa xử lý được. Khi mua làm quà cho gia đình có em bé, nên nhắc một câu.

Cuối cùng, mật "quanh năm như nhau" là điều không có ở vùng cà phê. Một người nuôi ong cho biết mật mùa này khác mùa kia, màu khác, vị khác, là người đang nói thật.

Cũng đừng kỳ vọng mật vùng hồ phải có màu, vị giống hệt một lọ mật hoa cà phê mua ở nơi khác. Mỗi vùng, mỗi năm, mỗi người nuôi cho một mẻ khác; sự khác biệt đó là bình thường, và chính là cái thú của người mua quen, năm nào cũng chờ mẻ mật mới sau mùa hoa để so với năm trước.

Câu hỏi thường gặp

Mật ong hoa cà phê ở Tà Đùng quay vào tháng mấy?

Thường khoảng tháng 2 đến tháng 4, sau khi đồi cà phê nở hoa vào khoảng tháng 1 đến tháng 3. Mốc thay đổi theo năm và theo lịch tưới của từng vùng vườn, nên hỏi người nuôi cụ thể.

Mùa mưa mua mật ong ở Tà Đùng có được không?

Được, nhưng đa phần là mật quay từ mùa khô và cất lại. Mật quay giữa mùa mưa ít và cần hỏi kỹ nguồn hoa, vì đây là lúc nhiều đàn ong được cho ăn bổ sung.

Mật ong kết tinh có phải đã hỏng không?

Không. Kết tinh là đặc tính tự nhiên của nhiều loại mật, nhất là khi gặp lạnh. Ngâm lọ trong nước ấm là mật lỏng lại. Mật hỏng thường có dấu hiệu sủi bọt, mùi chua, mùi men.

Mật ong hoa cà phê có vị đắng không?

Một số mẻ có hậu hơi đắng nhẹ, nhiều mẻ thì ngọt dịu. Vị phụ thuộc tỉ lệ hoa cà phê và các loại hoa khác ong hút trong cùng thời gian.

Làm sao biết mật ong không pha đường?

Mắt thường và các mẹo dân gian không kiểm được chắc chắn. Cách thực tế là mua từ người nuôi rõ ràng, hỏi mùa quay, và nếu cần chắc chắn thì gửi mẫu tới phòng thử nghiệm thực phẩm có năng lực.

Mật ong ong nội và ong ngoại ở vùng hồ khác nhau thế nào?

Ở Tây Nguyên có người nuôi ong ngoại cho năng suất cao và người nuôi ong nội ít mật hơn. Mật hai loại có thể khác về độ đặc và hương vị, nhưng khác biệt lớn nhất vẫn nằm ở nguồn hoa và lúc quay, không ở tên giống ong.