Mùa mưa ở Tà Đùng, thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 10, là mùa của đồ tươi: sầu riêng và bơ vào vụ giữa mùa, măng mọc sau những trận mưa đầu, chanh dây nhiều trái, và về cuối mùa mắc ca rụng hạt. Những thứ nên đợi sang mùa khô là tiêu mới, cà phê vụ mới, mật ong hoa cà phê và cá phơi nắng.
Mùa mưa không phải mùa xấu để đi mua sản vật, chỉ là mùa đòi người mua cẩn thận hơn: trái dễ úng nứt, đồ khô dễ hút ẩm, đường đất đỏ trơn. Bài này chia mùa mưa thành ba quãng — đầu mùa, giữa mùa, cuối mùa — và nói rõ mỗi quãng nên mua gì, nên tránh gì.
Đầu mùa mưa: măng, bơ sớm và hàng khô vụ trước
Những trận mưa đầu mùa, thường khoảng tháng 4 đến tháng 5, làm đất đồi ngấm nước và cả vùng xanh lại sau mùa khô. Đây là lúc măng của các bụi tre, bụi lồ ô trồng quanh vườn và trên đất rẫy bắt đầu nhú. Măng đầu mùa non, mềm, được người dân chuộng nhất; về sau mưa nhiều, măng mọc nhanh và già nhanh hơn.
Ở quãng này, một số vườn bơ có giống chín sớm bắt đầu có trái, nhưng chưa nhiều. Phần lớn hàng khô bày bán lúc này là của vụ vừa rồi: tiêu, cà phê, điều, mật ong. Đây vẫn là hàng mới tính theo năm, chỉ cần để ý chúng đã được cất kín trước khi trời ẩm chưa.
Đầu mùa mưa cũng là lúc nhiều hộ dọn kho, bán bớt đồ khô để có tiền đầu tư vụ mới. Người mua có thể gặp nhiều hàng, nhưng nên kiểm kỹ độ khô: tiêu, điều để ngoài bao tải trong kho hở qua vài trận mưa có thể đã ỉu lại.
Giữa mùa mưa: mùa trái cây chính
Khoảng tháng 6 đến tháng 9 là lúc vườn quanh hồ nặng trái nhất. Sầu riêng vào chính vụ, bơ rộ, chanh dây cho nhiều lứa, mít và chuối vẫn đều. Nếu đi Tà Đùng để mua trái cây, đây là quãng nên chọn. Hàng nhiều nên người mua có quyền chọn: chọn vườn, chọn trái, chọn độ chín theo đường về.
Mặt trái của giữa mùa mưa là mưa dầm. Trái cắt sau mấy ngày mưa lớn dễ nhão, sầu riêng dễ sượng, bơ dễ thâm, chanh dây dễ nứt và mau nhăn. Cách đơn giản để giảm rủi ro là hỏi nhà vườn mấy hôm nay có mưa lớn không, và nếu có thể thì mua trái cắt sau vài ngày tạnh. Các bài trong danh mục "Trái cây vùng hồ" đi sâu từng loại trái; ở đây chỉ cần nhớ: mùa mưa thì chọn trái lành lặn, mua vừa đủ ăn, không trữ lâu.
Giữa mùa mưa cũng là lúc nước hồ dâng dần. Cá vẫn có ở bến, nhưng cá phơi khô bằng nắng thì ít vì trời không đủ nắng; nếu thấy cá khô bày bán thì hỏi rõ phơi hay sấy, làm từ lúc nào.
Cuối mùa mưa: mắc ca và giao mùa
Khoảng tháng 8 đến tháng 10, khi mưa thưa dần, mắc ca bắt đầu rụng hạt. Quả mắc ca già tự rơi xuống gốc, người ta nhặt về tách vỏ xanh, phơi hoặc sấy cho khô. Hạt mắc ca vụ mới thường có mặt trên thị trường khi đã qua khâu làm khô, nên có thể muộn hơn mùa rụng vài tuần.
Cùng lúc, sầu riêng ở nhiều vườn vào cuối vụ, giống bơ chín muộn bắt đầu có. Với người mua, đây là quãng giao mùa khá lợi: trời bớt mưa, đường dễ đi hơn, vừa có trái cây cuối vụ vừa có hạt mới. Chỉ cần nhớ mắc ca vừa nhặt chưa phơi đủ thì chưa nên mua để cất lâu.
Cuối mùa mưa cũng là lúc cà phê bắt đầu chín đỏ ở một số vườn, nhưng cà phê vụ mới thành phẩm (rang xay) thường phải đợi sang mùa khô, sau khi hái, phơi, xay xát xong. Nếu ai đó mời "cà phê mới" vào tháng 9, có thể đó là cà phê của vụ trước vừa rang lại.
Với người chỉ đi được một chuyến trong mùa mưa, quãng cuối mùa thường là lựa chọn cân bằng nhất: trời ít mưa dầm hơn giữa mùa, đường bớt lầy, mà giỏ hàng vẫn đủ cả trái tươi lẫn hạt mới. Chỉ cần hỏi trước người quen ở xã năm đó mưa dứt sớm hay muộn.
Mùa mưa: mua ngay hay đợi mùa khô
Bảng tóm tắt dưới giúp anh chị quyết định trong một chuyến đi mùa mưa nên mua gì, để gì cho chuyến sau.
| Sản vật | Mùa mưa | Lý do |
|---|---|---|
| Sầu riêng, bơ | Mua | Đúng vụ của vùng hồ, nhiều hàng để chọn |
| Chanh dây, mít, chuối | Mua | Nhiều trái, nhưng chọn trái lành, không trữ lâu |
| Măng tươi | Mua nếu về trong ngày | Đầu mùa non nhất; măng tươi mau già và phải sơ chế kỹ |
| Mắc ca | Mua cuối mùa, khi đã phơi sấy | Hạt mới; hạt chưa khô không cất được |
| Tiêu, cà phê | Có thể đợi | Hàng vụ trước vẫn tốt nếu cất kín; muốn hàng mới thì đợi mùa khô |
| Mật ong hoa cà phê | Có thể đợi | Mật mùa khô là mẻ chính; mùa mưa ít mật |
| Cá khô phơi nắng | Có thể đợi | Mùa mưa khó phơi, dễ gặp cá sấy hoặc cá cũ |
"Có thể đợi" không có nghĩa là không mua. Hàng vụ trước cất kỹ vẫn là hàng thật của vùng; chỉ là nếu anh chị muốn đúng hàng vụ mới thì nên hẹn chuyến sau.
Mua đồ khô trong mùa mưa: những gì cần kiểm
Bao bì kín. Đồ khô bày trong rổ, thúng mở giữa trời ẩm là đồ khô đang hút nước. Ưu tiên hàng đã vào túi kín, hũ có nắp, hoặc người bán xúc từ bao trong kho kín ra.
Bóp và lắc thử. Tiêu khô lắc nghe tiếng sạn; mắc ca khô lắc nghe nhân lục cục bên trong vỏ; hạt điều chế biến bẻ giòn. Hạt dẻo, bóp lún, bẻ không gãy là đã ỉu.
Ngửi kỹ. Mùi ẩm, mùi mốc, mùi dầu ôi là dấu hiệu nên bỏ qua. Đồ khô tốt có mùi đặc trưng của nó, không có mùi lạ.
Mang về cất ngay. Về đến nhà nên chia đồ khô vào túi nhỏ hút kín hoặc hũ thủy tinh có nắp, để nơi thoáng mát, tránh đặt sát tường ẩm hay dưới bồn rửa.
Hỏi ngày đóng gói. Hàng đóng túi sẵn nên có ngày đóng gói hoặc ngày sản xuất. Túi tiêu, túi mắc ca không có ngày nào trên bao bì thì hỏi người bán, và nếu họ không nói được thì coi như không rõ hàng cũ hay mới.
Đừng mua dư trong mùa mưa. Ẩm độ cao khiến mọi thứ mở ra rồi đều nhanh xuống mùi. Mua đủ dùng đến mùa khô, khi hàng vụ mới về, là vừa.
Chanh dây, mít, chuối: trái quanh năm nhưng mùa mưa nhiều nhất
Ba loại trái này gần như lúc nào cũng có quanh hồ, nhưng mùa mưa là lúc chúng nhiều nhất. Chanh dây cho trái liên tục, trái chín rụng xuống giàn, người ta nhặt mỗi sáng. Trong mùa mưa trái to, nhiều nước, nhưng vỏ dễ nứt và dễ nhăn nhanh nếu để lâu ngoài không khí ẩm. Mua chanh dây mùa mưa nên chọn trái vỏ còn căng, cầm nặng tay, ăn hoặc làm nước cốt trong vài ngày; muốn để lâu hơn thì lấy ruột trữ đông.
Mít giống mới ở các vườn cho trái nhiều đợt; giữa mùa mưa, mít chín nhanh hơn và múi có thể nhiều nước. Mít mua nguyên trái mang về xa nên chọn trái vừa già tới, chưa chín hẳn, để chín tiếp ở nhà. Chuối vườn đồi thì nên mua cả buồng còn xanh già, treo ở chỗ thoáng cho chín dần; chuối chín sẵn đi đường mưa rất dễ dập.
Ba thứ này rẻ công chở, ít rủi ro hơn sầu riêng hay bơ, nên rất hợp với người đi xe khách hoặc người muốn mang một ít trái vườn về cho nhà mà không phải tính toán nhiều.
Nấm, rau trồng và những thứ không nên tự hái
Mưa xuống, nấm mọc trên gốc cây mục, trên bãi cỏ, ven rẫy. Một số người ven đường có bán nấm hái tự nhiên. Ở đây có một lời khuyên chung rất rõ: không mua và không tự hái nấm hoang mà mình không chắc chắn nhận biết. Nhiều loại nấm độc trông giống nấm ăn được, ngộ độc nấm có thể rất nặng, và nấu chín không làm mất độc tính của chúng.
Nấm trồng (nấm rơm, nấm bào ngư, nấm mèo trồng trong nhà) và rau trồng trong vườn nhà dân thì yên tâm hơn. Mùa mưa cũng là lúc rau rừng trồng, rau dại mọc quanh vườn nhiều, người dân hái ăn hằng ngày. Nếu được mời mua, anh chị hỏi rõ rau hái ở vườn nào, có phải trong khu rừng đặc dụng không.
Măng cũng vậy: măng của bụi tre, lồ ô trồng trên đất vườn, đất rẫy là sản vật hợp pháp và phổ biến; măng lấy trong Vườn quốc gia Tà Đùng là khai thác lâm sản trái phép. Người mua không thể tự kiểm măng mọc ở đâu, nên cách tốt nhất là mua từ người quen, nhà vườn có bụi tre riêng, và từ chối khi người bán nói thẳng là "măng rừng trong vườn quốc gia".
Đi đường mùa mưa với một xe sản vật
Đường đất đỏ quanh hồ mùa mưa trơn, có đoạn lầy; một số vườn chỉ vào được bằng xe máy hoặc đi bộ. Khi hẹn mua tại vườn, anh chị nên hỏi trước đường vào có đi được ô tô không, có chỗ quay đầu không. Nhiều nhà vườn sẵn lòng chở trái ra đầu đường lớn nếu được báo trước.
Trong xe, trái cây nên xếp ở nơi thoáng, không chồng nặng lên nhau, không bịt kín bằng túi ni lông vì hơi ẩm đọng lại làm trái mau úng. Đồ khô để riêng trong túi kín, tránh xếp chung với trái tươi đang toả hơi nước. Măng tươi, cá tươi thì phải có thùng đá.
Mùa mưa cũng là lúc nên tránh chạy đường đèo vào chiều tối khi có mưa lớn. Một chuyến mua sản vật không đáng để đánh đổi an toàn; nếu trời xấu, nhờ nhà vườn gửi hàng theo xe khách hay chuyển phát hôm sau là cách hợp lý.
Một mẹo nhỏ của người quen đi vùng hồ mùa mưa: đi mua vào buổi sáng. Mưa ở Tây Nguyên mùa này hay đổ vào chiều, nên buổi sáng đường khô hơn, nhà vườn cũng thường cắt trái, nhặt trái vào sáng sớm. Mua xong trước trưa, anh chị có cả buổi chiều để xếp hàng, cất đồ khô vào túi kín và lên đường trước khi trời tối. Nếu ở lại qua đêm, nên để trái cây ngoài phòng thoáng, không để trong cốp xe đóng kín qua đêm ẩm.
Câu hỏi thường gặp
Mùa mưa ở Tà Đùng kéo dài từ tháng mấy đến tháng mấy?
Thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 10, có năm bắt đầu từ cuối tháng 4 và kéo dài đến tháng 11. Mốc cụ thể thay đổi theo năm, nên trước chuyến đi nên xem dự báo thời tiết của khu vực Lâm Đồng.
Mùa mưa có mua được mật ong ở Tà Đùng không?
Vẫn có thể mua mật ong, thường là mật đã quay từ mùa khô và cất lại. Mật quay giữa mùa mưa thì ít vì nguồn hoa ít, nên hỏi người bán mật quay lúc nào và từ nguồn hoa nào.
Trái cây mùa mưa có kém ngon hơn mùa khô không?
Trái cây quanh hồ chủ yếu chín trong mùa mưa, nên không có chuyện so với mùa khô. Cái khác là trong mùa mưa, trái cắt sau những ngày mưa lớn dễ nhão, nhạt hơn trái cắt sau vài ngày tạnh.
Có nên mua măng tươi ở Tà Đùng mang về thành phố không?
Được nếu về trong ngày và nấu sớm. Măng tươi cần luộc kỹ, thay nước để bớt đắng và loại bỏ chất có thể gây ngộ độc. Nếu đường về dài, chọn măng đã luộc sẵn hoặc măng khô sẽ tiện hơn.
Mùa mưa có nên mua cà phê ở Tà Đùng không?
Vẫn mua được cà phê của vụ trước, nhiều nơi rang theo mẻ nhỏ nên vẫn thơm. Chỉ cần hỏi ngày rang và chọn túi có van một chiều, đóng kín. Muốn đúng cà phê vụ mới thì đợi từ cuối năm.
Đồ khô mua mùa mưa bị ỉu thì làm sao?
Hạt như mắc ca, điều có thể rang lại ở lửa nhỏ hoặc sấy trong lò ở nhiệt thấp cho giòn lại, rồi để nguội hẳn mới cho vào hũ kín. Nếu có mùi mốc hay mùi dầu ôi thì nên bỏ, không rang lại.