Mang hoặc gửi quà Tà Đùng ra nước ngoài, chọn hàng khô đã chế biến, đóng kín, có nhãn rõ như cà phê rang, hồ tiêu đóng gói, mắc ca và hạt điều đã rang; tránh trái cây tươi, mật ong, hạt sống chưa qua xử lý nhiệt, đồ làm từ cá thịt, vì đây là nhóm nhiều nước giữ lại hoặc huỷ ở cửa nhập. Dù mang món gì, khai báo thực phẩm theo yêu cầu của nước đến là việc bắt buộc; không khai mà bị phát hiện có thể bị phạt, có nơi phạt rất nặng.
Nhiều người nghĩ rào cản nằm ở phía Việt Nam, nhưng với thực phẩm làm quà mang theo người lượng dùng cá nhân, phần khó thường nằm ở nước đến. Lý do là an toàn sinh học: mỗi nước muốn ngăn sâu bệnh hại cây, dịch bệnh động vật đi theo nông sản từ nơi khác vào. Một trái cây tươi có thể mang trứng ruồi đục quả, một hũ mật có thể mang bào tử bệnh của đàn ong.
Quy định từng nước khác nhau và thay đổi thường xuyên. Bài này nói nguyên lý chung, các nhóm hàng rủi ro, và cách chuẩn bị. Trước mỗi chuyến đi hay mỗi lần gửi, cần đọc trang chính thức của cơ quan hải quan, kiểm dịch nước đến hoặc hỏi đại sứ quán, lãnh sự quán.
Nhóm sản vật và mức rủi ro ở cửa nhập
Bảng dưới là nhận định chung theo nguyên lý an toàn sinh học. Mức thật tuỳ từng nước; có nước cấm hẳn món mà bảng ghi "trung bình".
| Nhóm sản vật | Mức rủi ro bị giữ | Lý do thường gặp | Hướng thay thế |
|---|---|---|---|
| Trái cây tươi: sầu riêng, bơ, chanh dây, chuối | Cao | Có thể mang sâu bệnh, côn trùng | Trái sấy đóng gói có nhãn |
| Mật ong, sáp ong, phấn hoa | Cao ở nhiều nước | Nguy cơ bệnh đàn ong | Bỏ hoặc hỏi kỹ nước đến |
| Hạt sống, hạt còn nảy mầm được | Trung bình đến cao | Có thể là hạt giống, mang nấm mốc | Hạt đã rang, đóng kín |
| Khô cá, cá một nắng, cá kho | Cao ở nhiều nước | Sản phẩm động vật | Bỏ khỏi danh sách quà |
| Măng khô | Trung bình | Sản phẩm thực vật chưa chế biến sâu | Đóng gói kín có nhãn, khai báo |
| Cà phê rang, tiêu đóng gói, hạt rang | Thấp hơn | Đã qua xử lý nhiệt hoặc phơi sấy | Giữ nguyên bao bì có nhãn |
"Thấp hơn" không có nghĩa là miễn khai. Ở những nước nghiêm về an toàn sinh học, mọi thực phẩm đều phải khai và có thể bị kiểm tra; khai đúng thì phần lớn hàng khô chế biến được cho qua.
Vì sao trái tươi và mật ong là hai món nên bỏ
Trái cây tươi là đường đi quen thuộc của ruồi đục quả và nhiều loại sâu bệnh. Các nước có nền nông nghiệp lớn hoặc là đảo như Úc, New Zealand, Nhật Bản, cũng như Mỹ, EU, đều kiểm soát chặt trái tươi mang theo người. Liên minh châu Âu từ cuối năm 2019 yêu cầu giấy chứng nhận kiểm dịch thực vật với phần lớn trái cây, rau tươi mang vào từ ngoài khối, kể cả trong hành lý, chỉ trừ một số ít loại được miễn. Với quà biếu, gần như không ai có giấy đó.
Mật ong bị kiểm soát vì lý do khác: nó có thể mang mầm bệnh của đàn ong, đe doạ ngành nuôi ong nước đến. Úc và New Zealand đặc biệt nghiêm với mật ong và sản phẩm từ ong. Nhiều nước khác cho phép lượng nhỏ đóng gói thương mại nhưng vẫn bắt khai. Ngoài ra, mật ong là chất lỏng, còn vướng cả quy tắc chất lỏng ở cửa soi chiếu.
Sầu riêng còn thêm chuyện mùi: nhiều khách sạn, phương tiện công cộng ở một số nước châu Á cấm mang vào. Vì vậy với quà ra nước ngoài, hai nhóm trái tươi và mật ong nên bỏ khỏi danh sách ngay từ đầu, thay vì hy vọng được cho qua.
Những nước người Việt hay đến và điều nên biết
Úc và New Zealand. Nổi tiếng nghiêm về an toàn sinh học. Phải khai báo mọi thực phẩm, thực vật, sản phẩm động vật trên tờ khai nhập cảnh. Hàng không được phép sẽ bị giữ hoặc huỷ; không khai mà bị phát hiện có thể bị phạt. Khai đúng thì nhiều hàng khô chế biến được kiểm rồi trả lại.
Mỹ. Yêu cầu khai báo mọi sản phẩm nông nghiệp mang theo. Trái tươi, thịt và sản phẩm từ thịt thường bị cấm nếu không có giấy phép. Thực phẩm gửi qua bưu chính, chuyển phát vào Mỹ, kể cả quà biếu, còn thuộc diện phải thông báo trước cho cơ quan quản lý thực phẩm; hỏi hãng gửi ai làm phần này.
Liên minh châu Âu. Cấm mang thịt, sữa và sản phẩm từ thịt, sữa từ ngoài khối vào theo hành lý cá nhân, với ít ngoại lệ. Trái tươi cần giấy kiểm dịch thực vật như đã nói. Hàng khô chế biến thường được nhưng nên đóng gói nguyên bao bì thương mại.
Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan. Kiểm dịch nghiêm với trái tươi, thịt và sản phẩm từ thịt; một số nơi phạt rất nặng với sản phẩm thịt không khai. Hàng khô đóng gói có nhãn thường dễ hơn, nhưng vẫn nên khai khi được hỏi.
Các nước khác. Không có quy tắc chung. Luôn đọc trang chính thức của nước đến; với nước ít thông tin, cách an toàn là chỉ mang cà phê rang, tiêu, hạt rang đóng kín có nhãn.
Hàng khô chế biến: chuẩn bị thế nào cho dễ qua cửa
Nhóm hàng có nhiều khả năng được cho qua nhất là hàng đã qua xử lý nhiệt hoặc phơi sấy kỹ, đóng gói kín, có nhãn ghi rõ tên sản phẩm, thành phần, nơi sản xuất. Cà phê rang hạt hoặc bột, hồ tiêu đen đóng gói, mắc ca và hạt điều đã rang, chuối sấy đóng gói là những ví dụ.
Nhãn nên có chữ tiếng Anh hoặc ít nhất có tên sản phẩm dễ nhận ra. Nếu bao bì chỉ có tiếng Việt, có thể kèm một tờ ghi chú tiếng Anh liệt kê từng món: "roasted coffee beans", "black pepper", "roasted macadamia nuts". Nhân viên kiểm dịch cần biết nhanh đó là gì; một túi bột hay hạt lạ không nhãn sẽ khiến họ phải mở ra kiểm, có khi tịch thu vì không xác định được.
Giữ nguyên bao bì gốc, đừng gộp nhiều túi vào một túi to không nhãn để tiết kiệm chỗ. Lượng mang nên vừa phải, rõ là để dùng hoặc biếu cá nhân; lượng lớn có thể bị xem là hàng thương mại, kéo theo thủ tục và thuế khác.
Cách xếp trong hành lý cũng giúp. Gom mọi thực phẩm vào một túi riêng ở lớp trên cùng của vali, để khi được yêu cầu kiểm tra thì lấy ra ngay, không phải lục tung đồ đạc. Hàng khô đóng kín cũng nên cho thêm vào túi zip ngoài, vì nếu túi bị mở ra kiểm rồi dán lại không kỹ, cà phê hay tiêu sẽ không vương vãi ra quần áo.
Khai báo khi nhập cảnh: làm cho đúng
Phần lớn sự cố ở cửa nhập không phải vì mang hàng cấm, mà vì không khai. Các bước dưới đây áp dụng chung; mẫu tờ khai và cách khai điện tử mỗi nước khác nhau.
- Trước chuyến bay, đọc danh mục thực phẩm phải khai, bị cấm, bị hạn chế trên trang chính thức của nước đến.
- Xếp toàn bộ thực phẩm vào một chỗ trong hành lý, dễ lấy ra khi được yêu cầu.
- Trên tờ khai nhập cảnh, đánh dấu có mang thực phẩm nếu có, kể cả khi nghĩ là món được phép.
- Khi qua cửa kiểm tra, nói rõ đang mang gì, đưa tờ ghi chú danh sách nếu có.
- Nếu món nào bị từ chối, chấp nhận bỏ vào thùng huỷ; tranh cãi thường không thay đổi kết quả.
- Giữ bình tĩnh và lịch sự; khai đúng mà món bị giữ thì thường chỉ mất món hàng, không bị phạt.
Nguyên tắc "khai thì mất món, không khai thì có thể mất cả tiền phạt" đúng ở hầu hết các nước nghiêm về kiểm dịch. Đó là lý do khai đầy đủ luôn có lợi cho người mang.
Gửi quà qua bưu chính, chuyển phát quốc tế
Gửi quà sản vật ra nước ngoài qua đường bưu chính hay chuyển phát quốc tế gặp hai lớp quy định: của hãng vận chuyển và của nước đến. Nhiều hãng không nhận thực phẩm tươi, chất lỏng, hoặc chỉ nhận thực phẩm khô đóng gói thương mại. Mỗi kiện thường phải có tờ khai nội dung ghi rõ từng món, số lượng, giá trị.
Khai rõ ràng, cụ thể là điều quan trọng nhất. "Food" chung chung dễ khiến kiện bị giữ để kiểm tra; ghi "roasted coffee beans, sealed retail pack" giúp người kiểm hiểu ngay. Một số nước yêu cầu thủ tục riêng với thực phẩm gửi đến, như thông báo trước cho cơ quan quản lý thực phẩm. Hỏi hãng gửi có hỗ trợ phần này không và ai chịu trách nhiệm.
Thời gian gửi quốc tế dài và khó đoán, nên chỉ gửi hàng khô bền. Đóng gói chắc như gửi trong nước nhưng kỹ hơn, vì kiện có thể bị mở ra kiểm tra rồi đóng lại. Người nhận ở nước ngoài có thể phải nộp thuế, phí tuỳ quy định nước đó và giá trị kiện; nên báo trước cho họ để không bất ngờ.
Nếu kiện bị giữ, nước đến thường gửi thông báo cho người nhận kèm hướng xử lý: bổ sung giấy tờ, chấp nhận huỷ, hoặc trả về. Dặn người nhận để ý thư từ, tin nhắn của bưu chính nước họ trong thời gian chờ, vì kiện quá hạn không xử lý thường bị huỷ.
Danh sách quà Tà Đùng ít rủi ro khi ra nước ngoài
Gom lại những gì nên và không nên khi chọn quà vùng hồ cho người thân, bạn bè ở nước ngoài.
- Nên: cà phê vối rang hạt hoặc bột đóng gói có nhãn; hồ tiêu đen đóng gói kín; mắc ca, hạt điều đã rang đóng gói; chuối sấy, sầu riêng sấy đóng gói thương mại.
- Cân nhắc, hỏi kỹ nước đến: măng khô đóng gói; hạt mắc ca nguyên vỏ đã sấy.
- Nên bỏ: trái cây tươi; mật ong và sản phẩm từ ong; khô cá, cá một nắng, cá kho; hạt chưa rang; bất kỳ sản phẩm lâm sản nào, cây giống, hạt giống.
- Luôn làm: giữ bao bì gốc có nhãn, kèm ghi chú tiếng Anh, khai báo đầy đủ, mang lượng vừa phải.
Những món nằm trong nhóm "nên" vừa là sản vật thật của vùng hồ, vừa là thứ người Việt ở nước ngoài thường nhớ nhất: một gói cà phê phin, một túi tiêu đen. Quà nhỏ nhưng đi được, tới được, dùng được.
Câu hỏi thường gặp
Mang cà phê Việt Nam sang Úc có phải khai không?
Có. Úc yêu cầu khai báo mọi thực phẩm trên tờ khai nhập cảnh. Cà phê rang đóng gói thương mại thường được cho qua sau khi kiểm, nhưng phải khai. Cà phê nhân sống chưa rang có thể bị xem xét khác. Kiểm trang chính thức của cơ quan an toàn sinh học Úc trước khi bay.
Mật ong có mang sang Mỹ được không?
Quy định với mật ong vào Mỹ khác nhau theo dạng sản phẩm và có thể thay đổi; dù được hay không, phải khai báo là sản phẩm nông nghiệp. Nhiều người gặp rắc rối vì không khai. Cách an toàn là hỏi trang chính thức của cơ quan hải quan Mỹ hoặc bỏ mật ong khỏi danh sách.
Mắc ca nguyên vỏ có bị giữ ở hải quan nước ngoài không?
Tuỳ nước. Hạt nguyên vỏ chưa qua xử lý nhiệt kỹ có thể bị xem như hạt còn nảy mầm, dễ bị hỏi hoặc giữ ở những nước nghiêm. Mắc ca đã rang, tách vỏ, đóng gói kín có nhãn thường dễ qua hơn. Luôn khai báo.
Không khai thực phẩm mà bị phát hiện thì sao?
Tuỳ nước, hàng sẽ bị tịch thu và người mang có thể bị phạt, có nơi phạt rất nặng, ảnh hưởng tới hồ sơ nhập cảnh lần sau. Khai đúng mà món bị từ chối thì thường chỉ mất món hàng. Vì vậy khai đầy đủ luôn có lợi hơn.
Gửi đặc sản qua bưu điện ra nước ngoài cần giấy tờ gì?
Thường cần tờ khai nội dung ghi rõ từng món, số lượng, giá trị. Một số nước đòi thủ tục riêng với thực phẩm, như thông báo trước. Hỏi bưu điện hoặc hãng chuyển phát về yêu cầu của nước đến trước khi đóng gói, và chỉ gửi hàng khô đóng gói thương mại.
Có cần ghi nhãn tiếng Anh cho quà mang ra nước ngoài không?
Không bắt buộc với hành lý cá nhân, nhưng rất nên có. Nhân viên kiểm dịch cần biết nhanh đó là gì; một tờ ghi chú tiếng Anh liệt kê tên từng món kèm bao bì gốc giúp việc kiểm nhanh hơn và giảm khả năng bị giữ vì không xác định được.