Dịp Tết, vùng hồ Tà Đùng đang ở đầu mùa khô, nên quà hợp mùa nhất là đồ khô: cà phê vụ mới vừa hái, phơi và rang; mắc ca của vụ vừa rồi đã phơi khô; tiêu đầu mùa ở những vườn chín sớm; cùng mật ong, cá khô và các món đã chế biến. Trái cây vườn lúc này ít, chủ yếu chanh dây, chuối, mít, và có thể còn bơ giống muộn.
Cận Tết cũng là lúc nhu cầu tăng vọt, dễ gặp hàng làm vội: cà phê rang gấp chưa kịp nghỉ, hạt sấy chưa đủ khô, mật chưa lắng. Bài này đi qua từng món quà hợp dịp Tết, cách chọn sao cho đúng hàng và cách gói cho đẹp mà vẫn giữ được mùi.
Tết ở vùng hồ: vườn đang có gì
Tết Nguyên đán thường rơi vào khoảng cuối tháng 1 đến giữa tháng 2 dương lịch. Lúc này mùa mưa đã dứt, trời khô, sáng sớm có sương, trưa nắng hanh. Cà phê vối đã hái xong ở phần lớn vườn, nhân đang phơi hoặc đã xát; một số vườn tưới đợt đầu, hoa cà phê bắt đầu trắng đồi ngay quanh Tết. Hồ tiêu đỏ chín ở những vườn sớm, nhưng vụ tiêu chính thường rộ sau Tết. Mắc ca thì đã qua mùa rụng mấy tháng, hạt đã phơi khô, là hàng ổn định nhất để làm quà.
Với người mua, Tết là lúc hàng khô vụ mới vừa đủ chín muồi để đóng gói, trong khi trái cây vườn thì ít. Đó là lý do quà Tết từ vùng hồ nên xoay quanh hạt, cà phê, tiêu, mật và đồ khô, thay vì cố tìm sầu riêng hay bơ. Đồ khô còn có cái lợi là chịu được đường xa ngày Tết, khi xe khách đông và chuyển phát chậm hơn ngày thường.
Một điểm hay: hoa cà phê nở quanh Tết làm vùng hồ đẹp và thơm. Nhiều gia đình kết hợp một chuyến chơi Tết với mua quà, vừa ngắm đồi hoa vừa ghé sân phơi chọn hàng tận nơi.
Cần lưu ý thêm: những ngày sát Tết và mùng một đến mùng ba, nhiều hộ ở xã nghỉ bán, cơ sở chế biến đóng cửa, chợ xã thưa người. Nếu định mua quà tại chỗ, nên mua trước khoảng hai mươi tháng Chạp hoặc sau mùng năm, mùng sáu khi mọi người đi làm lại. Đi đúng mấy ngày Tết thì vui cảnh, nhưng khó gom đủ hàng.
Cà phê vụ mới làm quà Tết
Hỏi ngày rang. Cà phê rang xong cần nghỉ vài ngày để khí thoát bớt, sau đó thơm nhất trong vài tuần. Gói cà phê rang hôm qua để biếu thì đến lúc người nhận mở ra vẫn ổn; gói rang từ nhiều tháng trước thì đã nhạt mùi.
Chọn túi có van một chiều. Van một chiều cho khí trong túi thoát ra mà không cho không khí vào. Túi kín không van dễ phồng; túi mở miệng buộc dây thì mất mùi nhanh.
Nguyên hạt hay xay sẵn. Nguyên hạt giữ mùi lâu hơn nhiều, hợp người nhận có máy xay. Người nhận pha phin hằng ngày mà không có máy xay thì xay sẵn theo độ phin, nhưng nên dùng trong vài tuần.
Đừng chỉ nhìn chữ "nguyên chất". Chữ này trên bao bì không tự chứng minh điều gì. Hỏi thành phần, tỉ lệ vối – chè nếu có pha, rang có tẩm gì không. Chuyện rang, xay, pha đi sâu có ở trang chuyên về cà phê vùng hồ; ở đây chỉ dừng ở chọn gói quà.
Chọn cỡ túi theo người nhận. Một gia đình uống mỗi ngày hai ba ly thì túi nửa ký dùng được vài tuần; người uống thỉnh thoảng thì túi nhỏ hơn là đủ. Túi lớn mở ra để lâu sẽ mất mùi, còn túi nhỏ dùng hết khi đang thơm nhất.
Mắc ca, tiêu và mật ong: ba món quà an toàn
Mắc ca nguyên vỏ đã nứt sẵn là món quà Tết rất được chuộng vì vừa đẹp vừa dễ ăn: người nhận chỉ cần cái khoá kim loại đi kèm hoặc đồng xu để tách. Chọn hạt to đều, vỏ nâu sáng, lắc nghe tiếng nhân lục cục, tách thử thấy nhân trắng ngà, giòn, không mùi dầu ôi. Mắc ca vụ vừa rồi đến Tết là đã qua vài tháng, nếu cơ sở sấy kỹ và đóng gói tốt thì vẫn rất ngon.
Tiêu đen dịp Tết có thể là tiêu vụ trước hoặc tiêu đầu mùa ở vườn chín sớm. Tiêu là món quà nhẹ, lâu hỏng, hợp với người nội trợ. Gói nhỏ vài trăm gam, đóng hũ thủy tinh hoặc túi kín, trông gọn gàng hơn nhiều so với một bịch lớn.
Mật ong dịp Tết thường là mật của vụ hoa cà phê năm trước, đã lắng. Mật kết tinh một phần vào những ngày lạnh là chuyện bình thường. Lưu ý một khuyến cáo y tế phổ biến: trẻ dưới một tuổi không ăn mật ong, nên khi biếu nhà có em bé thì nhắc một câu.
Gợi ý giỏ quà Tết vùng hồ theo ngân sách công sức
Không bàn giá ở đây; bảng chỉ gợi ý cách phối theo mức gọn hay đầy đặn.
| Kiểu giỏ | Thành phần gợi ý | Hợp với |
|---|---|---|
| Gọn nhẹ | Một túi cà phê nhỏ, một túi mắc ca nhỏ | Đồng nghiệp, hàng xóm, quà đi kèm |
| Gia đình | Cà phê, mắc ca, hũ tiêu, lọ mật ong | Bố mẹ, họ hàng, nhà có người thích nấu ăn |
| Đầy đặn | Như trên, thêm hạt điều chế biến, cá khô hút chân không | Đối tác, người thân lâu ngày gặp |
| Đi nước ngoài | Cà phê rang nguyên hạt, mắc ca, tiêu đóng gói kín có nhãn | Người thân ở nước ngoài — cần kiểm quy định nước đến |
Giỏ đẹp không cần nhiều món. Ba món phối màu nâu cà phê, trắng ngà mắc ca, đen tiêu cùng một lọ mật vàng đã đủ nói về vùng hồ. Với quà mang ra nước ngoài, nhiều nước kiểm soát chặt thực phẩm từ thực vật, mật ong, thịt cá; cần tra quy định hiện hành của nước đến trước khi gói.
Một giỏ nhỏ đủ dùng thường được quý hơn một giỏ lớn để lâu không hết. Người nhận ở thành phố hay có sẵn nhiều quà Tết; một túi cà phê rang đúng ngày, một túi mắc ca nứt vỏ giòn, dùng hết trong vài tuần khi còn ngon, là cách quà vùng hồ được nhớ.
Cá khô, măng khô và các món cho bếp Tết
Mùa khô đầu năm là lúc nhiều hộ quanh hồ bắt đầu phơi cá khô bằng nắng. Cá khô, cá một nắng từ cá hồ là món quà hợp với các gia đình thích nấu ăn, đặc biệt người miền Trung và miền Bắc quen có món kho, món nướng ngày Tết. Cá một nắng phải giữ lạnh; cá khô kiệt nắng hút chân không thì mang đi tiện hơn.
Măng khô dịp Tết thường là măng của mùa mưa trước, đã phơi khô kỹ. Đây là món nhiều nhà dùng nấu canh, kho thịt ngày Tết. Chọn măng khô có màu vàng nâu tự nhiên, khô giòn, không có đốm mốc, không có mùi hắc lạ; măng quá trắng sáng hoặc mùi lạ thì nên hỏi kỹ cách làm.
Hai món này nặng mùi hơn hạt và cà phê, nên khi phối giỏ quà cần gói riêng, kín, không để chung với cà phê hay mắc ca vì dễ hút mùi sang. Với người nhận không nấu nướng nhiều, nên tặng gói nhỏ, kèm vài dòng gợi ý món nấu.
Cận Tết: hàng làm vội và cách tránh
Khoảng hai tuần trước Tết là lúc đơn hàng dồn dập. Cơ sở nhỏ phải rang nhiều mẻ một ngày, sấy hạt nhanh hơn, đóng gói gấp. Phần lớn vẫn làm tử tế, nhưng rủi ro tăng lên: cà phê rang quá lửa cho kịp mẻ, mắc ca sấy chưa đủ thời gian nên còn ẩm, túi hàn mép chưa kín, nhãn dán vội.
Cách tránh đơn giản nhất là đặt sớm. Nếu muốn có quà Tết từ vùng hồ, anh chị nên đặt từ khoảng đầu tháng Chạp, hẹn người bán gửi khi hàng đã đóng gói ổn. Đặt sớm còn giúp tránh cảnh chuyển phát quá tải những ngày cuối năm, hàng đến muộn hay bị dồn ép trong kho.
Khi nhận hàng cận Tết, kiểm ngay: túi có kín không, có phồng bất thường không, hạt có giòn không, mật có trào ra nắp không. Phát hiện sớm thì còn kịp nhắn đổi, để qua Tết mới mở thì người bán cũng khó xử lý.
Nếu mua tại chỗ trong những ngày cận Tết, nên tránh các quầy dựng tạm ven đường chỉ bán mùa Tết mà không có địa chỉ cố định. Mua ở nhà vườn, cơ sở có cửa hàng, hoặc người quen giới thiệu thì sau Tết vẫn còn chỗ để hỏi lại khi cần.
Gói quà Tết mộc mà vẫn giữ mùi
Quà vùng hồ hợp với kiểu gói mộc. Vài cách gói vừa đẹp vừa giữ được chất lượng:
- Hạt và cà phê luôn để trong túi kín bên trong, lớp giấy kraft hay vải chỉ là lớp ngoài trang trí.
- Hũ thủy tinh có nắp vặn cho tiêu và mật ong; lót một vòng giấy hoặc lá khô quanh hũ khi xếp vào giỏ để khỏi va.
- Giỏ tre, giỏ mây đan hoặc hộp gỗ mỏng là vỏ ngoài hợp với tinh thần sản vật.
- Buộc bằng dây bẹ chuối khô, dây gai, dây đay thay vì ruy băng nhựa.
- Kèm một mảnh giấy viết tay vài dòng: sản vật từ đâu, dùng thế nào, cất ra sao.
Mảnh giấy nhỏ ấy thường được người nhận nhớ lâu hơn cả món quà. Viết rõ "mắc ca nứt vỏ, tách bằng khoá kèm theo", "mật ong không cho trẻ dưới một tuổi", "cà phê rang ngày…, xay theo độ phin" là đủ. Danh mục quà Tà Đùng có bài riêng về gói quà và gửi xa.
Trái cây dịp Tết: có gì mà chọn
Nếu vẫn muốn mang chút trái vườn về ăn Tết, anh chị có thể tìm chanh dây, chuối, mít, và đôi khi bơ giống muộn ở những vườn còn trái. Chanh dây mùa khô thường thơm, vỏ dày hơn, để được lâu hơn mùa mưa — hợp để chở về mâm Tết. Chuối nên mua buồng già xanh để treo cho chín đúng mấy ngày Tết.
Sầu riêng vùng hồ dịp Tết gần như không có. Nếu thấy bày bán, đó thường là hàng nơi khác hoặc hàng nghịch vụ; muốn mua cứ mua, chỉ cần biết mình đang mua gì.
Mâm ngũ quả của người miền núi phía Bắc vào lập nghiệp quanh hồ hay người miền Trung, miền Nam đều có cách bày riêng, nhưng trái cây vùng hồ dịp này không nhiều, nên đa phần gia đình ở xã vẫn mua thêm trái từ chợ lớn. Đó cũng là gợi ý cho người mua: Tết ở vùng hồ, quà mang về nên là đồ khô.
Câu hỏi thường gặp
Mua quà Tết ở Tà Đùng nên đặt trước bao lâu?
Nên đặt từ khoảng đầu tháng Chạp, tức ba bốn tuần trước Tết, để người bán kịp rang, sấy, đóng gói kỹ và gửi trước khi chuyển phát quá tải. Đặt sát Tết vẫn được nhưng rủi ro hàng làm vội và giao muộn cao hơn.
Cà phê vụ mới có kịp làm quà Tết không?
Thường là kịp, vì cà phê vối vùng hồ hái rộ khoảng tháng 11, tháng 12. Sau khi phơi, xát, rang và nghỉ vài ngày, cà phê vụ mới có thể có mặt trước Tết. Hỏi người bán ngày rang để chắc.
Mắc ca để từ vụ trước đến Tết có còn ngon không?
Còn ngon nếu hạt được sấy đủ khô và cất kín. Mắc ca nguyên vỏ giữ được khá lâu nhờ lớp vỏ cứng. Tách thử vài hạt: nhân trắng ngà, giòn, thơm là ổn; nhân vàng sậm, dẻo, có mùi dầu là đã cũ hoặc cất không kỹ.
Có nên biếu mật ong cho người lớn tuổi dịp Tết không?
Mật ong là món quà quen thuộc với người lớn tuổi. Tuy vậy, người có bệnh về đường huyết nên hỏi ý bác sĩ về lượng dùng. Người tặng không nên giới thiệu mật ong như một thứ chữa bệnh.
Mang quà Tết từ Tà Đùng đi máy bay có bị giữ lại không?
Đồ khô như cà phê, mắc ca, tiêu thường mang được trong hành lý. Mật ong là chất lỏng nên trong hành lý xách tay bị giới hạn dung tích; để trong hành lý ký gửi thì cần đóng kín, chống vỡ. Quy định cụ thể nên kiểm với hãng bay trước chuyến đi.
Hoa cà phê nở có ảnh hưởng gì đến việc mua mật ong dịp Tết không?
Hoa cà phê nở quanh Tết là nguồn mật cho mẻ mật ong mới, nhưng mật mới thường quay sau mùa hoa vài tuần. Vì vậy mật mua dịp Tết đa phần là mật của năm trước; muốn mật mới thì đợi sau Tết.