Sản vật ở Tà Đùng chạy theo hai mùa chứ không theo bốn mùa: mùa khô (thường từ khoảng tháng 11, tháng 12 đến tháng 4) là mùa của đồ khô — cà phê vụ mới, hồ tiêu, hạt điều, mật ong hoa cà phê, cá phơi; mùa mưa (thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 10) là mùa của đồ tươi — sầu riêng, bơ, măng, rồi mắc ca rụng hạt về cuối mùa. Chanh dây, chuối, mít thì gần như tháng nào cũng có, chỉ nhiều ít khác nhau.
Nói gọn: đi Tà Đùng sau Tết đến hết tháng 4 thì mua được nhiều hàng khô mới nhất; đi giữa năm thì trái cây là chính; đi khoảng tháng 8 đến tháng 10 thì vừa có cuối vụ sầu riêng, vừa có mắc ca vụ mới. Mọi mốc tháng dưới đây là "thường", lệch theo năm mưa sớm hay muộn và theo từng vườn — bảng dùng để hình dung, không dùng để hẹn ngày với nhà vườn.
Vì sao Tà Đùng đi theo mùa mưa – mùa khô
Xã Tà Đùng nằm quanh hồ thủy điện Đồng Nai 3, trên vùng đồi đất đỏ bazan của Đắk Glong cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng. Khí hậu ở đây là khí hậu cao nguyên nhiệt đới: nhiệt độ trong năm không chênh nhau nhiều, cái chênh là lượng mưa. Mùa mưa ở vùng này dài và nhiều, mưa dầm từng đợt kéo cả tuần; mùa khô thì nắng, gió, đất nứt, cây phải tưới. Vì thế lịch vườn của người Tà Đùng không xoay quanh nóng – lạnh mà xoay quanh lúc trời bắt đầu mưa và lúc trời dứt mưa.
Cây trồng chính của vùng phản ứng rất rõ với hai mốc đó. Cà phê vối ra hoa sau đợt tưới hoặc cơn mưa đầu tiên của mùa khô, rồi kết trái suốt mùa mưa, chín vào đầu mùa khô năm sau. Hồ tiêu ra hoa khi mưa xuống, nuôi gié qua mùa mưa, chín khi trời khô trở lại. Sầu riêng, bơ cho trái giữa mùa mưa. Mắc ca rụng hạt cuối mùa mưa. Chỉ cần nhớ hai mốc "mưa xuống" và "dứt mưa" là đoán được tháng đó vườn đang có gì.
Đối với người mua, điều này kéo theo một hệ quả thực tế: mùa khô là mùa phơi. Cà phê, tiêu, điều, cá, măng muốn khô tự nhiên đều cần nắng, nên hàng khô "vừa làm xong" tập trung từ cuối năm đến tháng 4. Ngược lại, mùa mưa là lúc hàng tươi nhiều nhất nhưng cũng dễ hỏng nhất, vì ẩm cao làm trái mau thâm, đồ khô dễ hút ẩm lại.
Bảng tháng nào có sản vật gì ở vùng hồ Tà Đùng
Bảng dưới gom theo cụm tháng, ghi những gì người mua thường gặp ở vườn, chợ xã và quầy ven đường. "Rộ" là lúc nhiều hàng mới; "có" là vẫn gặp nhưng ít hoặc là hàng trữ.
| Khoảng tháng | Thời tiết thường gặp | Hàng rộ | Hàng vẫn có |
|---|---|---|---|
| Tháng 11 – 12 | Cuối mưa, chuyển khô | Cà phê vối hái vụ mới; bơ muộn cuối vụ | Mắc ca vụ mới đã phơi, chanh dây, chuối |
| Tháng 1 – Tết | Khô, sáng sương, nắng hanh | Cà phê nhân và rang xay vụ mới; mắc ca làm quà Tết | Tiêu bắt đầu chín ở một số vườn, đồ khô |
| Tháng 2 – 4 | Giữa và cuối mùa khô, nắng gắt | Hồ tiêu vụ mới, hạt điều, mật ong hoa cà phê, cá phơi khô | Chanh dây, chuối, mít |
| Tháng 5 – 6 | Mưa xuống, đầu mùa mưa | Măng tươi đầu mùa; bơ sớm | Tiêu, cà phê, mật ong của vụ trước |
| Tháng 7 – 9 | Giữa mùa mưa, mưa dầm | Sầu riêng chính vụ, bơ, măng | Chanh dây nhiều trái, mít, chuối |
| Tháng 8 – 10 | Cuối mùa mưa | Mắc ca rụng hạt; sầu riêng cuối vụ | Bơ giống muộn bắt đầu có |
Bảng không ghi giá vì giá sản vật vùng hồ thay đổi theo vụ, theo thị trường chung của Tây Nguyên và theo từng nơi bán. Các mốc cũng không cố định: năm mưa đến sớm, tiêu và cà phê có thể chín sớm hơn vài tuần; năm mưa kéo dài, sầu riêng và mắc ca có thể muộn hơn.
Đọc bảng thế nào cho khỏi hiểu sai
Hàng khô gần như có quanh năm, cái khác là "mới" hay "trữ". Tiêu, cà phê, mắc ca, điều đều cất được nhiều tháng. Tháng nào anh chị cũng có thể mua, nhưng nếu muốn đúng hàng vụ mới thì nên mua gần mùa thu hoạch. Hỏi người bán "hàng vụ nào, phơi xong lúc nào" là câu đơn giản mà ít người hỏi.
Trái cây tươi mới thật sự theo mùa. Sầu riêng, bơ của vườn quanh hồ chỉ có trong khoảng mấy tháng. Ngoài khoảng đó mà vẫn thấy bày bán thì nhiều khả năng là hàng vùng khác hoặc giống rải vụ, chuyện này có bài riêng trong danh mục.
Mốc tháng là của vùng, không phải của từng vườn. Vườn trên đồi cao, vườn sát mép hồ, vườn có tưới chủ động hay không sẽ chín lệch nhau. Hai nhà cạnh nhau có thể hái cách nhau cả tuần. Muốn mua đúng ngày thì hỏi chính nhà vườn, không dựa vào lịch chung.
"Rộ" không có nghĩa là ngon nhất. Lúc rộ thì nhiều hàng, dễ chọn, nhưng cũng là lúc có trái cắt vội cho kịp giá. Đầu vụ và cuối vụ có cái hay riêng; các bài về từng sản vật trong danh mục đi sâu chuyện này.
Đi Tà Đùng theo từng mùa thì mang về được gì
Nếu chuyến đi rơi vào khoảng tháng 12 đến tháng 4, giỏ quà dễ gom nhất là đồ khô: một túi cà phê rang xay vụ mới, vài trăm gam tiêu đen phơi trong mùa, một túi mắc ca nguyên vỏ, một lọ mật ong hoa cà phê nếu gặp đúng mùa quay mật. Những thứ này nhẹ, không cần giữ lạnh, mang đi máy bay hay gửi xe khách đều tiện.
Nếu đi khoảng tháng 6 đến tháng 9, thứ đáng mua nhất là trái cây và măng. Trái cây tươi thì phải tính đường về: đi ô tô riêng thì chở được sầu riêng, bơ; đi xe khách hay máy bay thì nên chọn trái chịu được va chạm, hoặc nhờ nhà vườn gửi sau. Măng tươi chỉ nên mua khi về trong ngày và nấu ngay; muốn để lâu thì chọn măng luộc sẵn hoặc măng khô.
Khoảng tháng 8 đến tháng 10 là lúc giao mùa thú vị cho người mua: còn sầu riêng cuối vụ, bắt đầu có mắc ca vụ mới, bơ giống muộn chớm có. Trời có thể vẫn mưa chiều, nên đồ khô mua lúc này nên hỏi kỹ đã phơi, sấy đủ chưa.
Những sản vật gần như tháng nào cũng có
Có một nhóm hàng không theo mùa rõ, anh chị đi lúc nào cũng có thể gặp, chỉ khác nhiều ít:
- Chanh dây: cây cho trái nhiều đợt trong năm, thường nhiều hơn vào mùa mưa.
- Chuối: vườn đồi trồng xen, buồng chín rải rác quanh năm.
- Mít: mít giống mới cho trái nhiều đợt, mít ta theo mùa hơn.
- Cá hồ: cá đánh bắt và cá nuôi lồng có quanh năm; cá phơi khô tự nhiên thì nhiều vào mùa nắng.
- Các loại hạt và tiêu đã phơi: có quanh năm dưới dạng hàng trữ, mới hay cũ là chuyện cần hỏi.
Với nhóm này, thay vì chọn tháng, anh chị nên chọn nơi mua và cách mua: mua ở đâu cho đúng hàng vùng, hỏi gì khi mua tại vườn, đã có trong danh mục "Chọn mua đúng hàng Tà Đùng". Riêng chanh dây và chuối, lứa trái chín vào mùa khô thường ít nước hơn nhưng thơm đậm; lứa mùa mưa nhiều nước, mau hỏng hơn. Mít thì tuỳ giống: mít giống mới gần như lúc nào cũng có trái chín, mít ta trồng từ hạt chín tập trung hơn. Cá hồ có quanh năm nhưng sản lượng thay đổi theo mực nước, phần này có bài riêng về cá theo mùa nước.
Mùa nước hồ cũng là một cái lịch
Hồ Tà Đùng là hồ chứa của thủy điện, nên mực nước lên xuống theo mùa và theo cách vận hành hồ chứ không đứng yên. Thường thì nước hồ thấp dần trong mùa khô, xuống thấp nhất quanh cuối mùa khô, đầu mùa mưa, rồi dâng dần trong mùa mưa và đầy về cuối năm. Mỗi lúc như thế, bến cá và nghề cá quanh hồ đổi theo.
Với người mua, mùa nước rút là lúc ven hồ lộ ra bãi bồi, ghe thuyền vào bến dễ hơn ở một số chỗ, người dân phơi cá khô nhiều. Mùa nước lên thì cá có thêm thức ăn, nhưng thời tiết mưa làm việc phơi khó. Các mốc này chỉ là xu hướng chung, mỗi năm mỗi khác vì phụ thuộc lượng mưa ở thượng nguồn và lịch tích – xả của hồ.
Không ai nên hẹn mua cá theo một ngày cụ thể từ xa. Cách thực tế hơn là đến bến buổi sáng sớm, hỏi người đi lưới hôm đó có gì, hoặc nhờ người quen ở xã gom giúp.
Những thứ không nên mua, dù đúng mùa
Lâm sản lấy trong Vườn quốc gia Tà Đùng. Phía bắc và đông hồ là rừng đặc dụng của Vườn quốc gia. Măng, mật ong, cây thuốc, nấm hay lan lấy trong rừng đặc dụng là khai thác trái phép, kể cả khi người bán nói "lấy chút ít". Sản vật trồng, nuôi trên đất vườn của dân thì không có vấn đề gì.
Động vật hoang dã, thịt rừng. Mua là góp phần làm mất loài, và có thể vi phạm pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã. Món "đặc sản rừng" mời mọc ven đường nên từ chối thẳng.
Lan rừng và cây cảnh đào từ rừng. Mùa mưa là lúc lan rừng nở và hay được bày bán. Lan nuôi cấy mô, lan vườn thì khác; lan đào từ rừng thì không nên mua.
Gỗ quý, củi gỗ, đồ mỹ nghệ không rõ nguồn. Đây không phải sản vật của người mua quà, và rủi ro pháp lý nằm ở cả người bán lẫn người mua. Quy định cụ thể nên tra văn bản hiện hành.
Dùng lịch này khi đặt hàng từ xa
Người ở xa đặt sản vật qua người quen hay qua người bán trên mạng hay gặp một tình huống: đặt đúng tháng theo lịch mà hàng chưa có, hoặc được báo "hết vụ rồi". Cách đỡ hụt là đặt theo cửa sổ thời gian thay vì theo ngày: "khi nào vườn cắt lứa sầu riêng đầu tiên thì báo", "tiêu phơi xong mẻ đầu thì gửi". Người bán ở vùng hồ quen làm việc theo vườn, nói kiểu đó họ dễ nhận lời hơn là hẹn một ngày cụ thể.
Với hàng khô, cũng nên hỏi người bán định gửi hàng vụ này hay vụ trước. Cả hai đều là hàng thật, nhưng hàng vụ trước để qua mùa mưa mà cất không kỹ thì dễ ỉu, mất mùi. Ngược lại, có những thứ để thêm một thời gian lại dễ dùng hơn, như mật ong đã lắng hay cà phê rang để nghỉ vài ngày.
Cuối cùng, nếu anh chị cần tìm một cơ sở thu mua, chế biến hay cửa hàng sản vật cụ thể ở xã, có thể tra trong danh bạ doanh nghiệp của trang để hỏi trực tiếp lịch hàng của họ.
Câu hỏi thường gặp
Đi Tà Đùng tháng mấy mua được nhiều sản vật nhất?
Nếu thích đồ khô làm quà thì khoảng sau Tết đến tháng 4, lúc tiêu, điều, cà phê và mật ong hoa cà phê đều là hàng mới. Nếu thích trái cây thì khoảng tháng 7 đến tháng 9. Khoảng tháng 8 đến tháng 10 có thể vừa có sầu riêng cuối vụ vừa có mắc ca mới.
Mùa mưa có nên đi Tà Đùng mua sản vật không?
Vẫn nên, vì mùa mưa là mùa trái cây và măng. Chỉ cần chọn trái lành, mua vừa đủ, tính đường về cho kỹ, và hạn chế mua đồ khô chưa đóng gói kín vì ẩm cao làm hạt, tiêu dễ ỉu lại.
Lịch mùa vụ này có áp dụng cho các xã khác quanh Đắk Glong cũ không?
Khá gần, vì cùng khí hậu cao nguyên và cùng cây trồng chính. Tuy vậy độ cao, hướng dốc và cách tưới khác nhau nên mốc thu hoạch có thể lệch vài tuần. Muốn chắc thì hỏi người ở chính xã đó.
Vì sao năm nay sầu riêng hay tiêu chín sớm hoặc muộn hơn năm trước?
Thường là do mưa đến sớm hay muộn, mưa nhiều hay ít trong mùa ra hoa, và cách nhà vườn tưới, bón. Cây ra hoa lệch thì trái chín lệch theo. Đây là chuyện bình thường của vườn đồi, không phải dấu hiệu hàng không thật.
Có nên đặt cọc trước cho sản vật theo mùa không?
Với người quen tin được, đặt trước giúp giữ hàng khi vào vụ. Với người lạ trên mạng thì nên hỏi kỹ, chỉ chuyển khoản khi đã rõ hàng, rõ ngày gửi và có cách liên lạc chắc chắn, tránh chuyển toàn bộ tiền trước cho hàng còn chưa thu hoạch.
Tết ở Tà Đùng có mua được trái cây vườn không?
Dịp Tết là mùa khô nên trái cây vườn quanh hồ không nhiều, chủ yếu chanh dây, chuối, mít và có thể còn bơ giống muộn. Quà Tết hợp mùa hơn là cà phê vụ mới, mắc ca, tiêu và các món khô.