Từ khoảng tháng 2 đến tháng 4, giữa và cuối mùa khô, vùng hồ Tà Đùng có bốn thứ đáng mua nhất: hồ tiêu vụ mới vừa phơi, hạt điều mới, mật ong hoa cà phê quay sau mùa hoa, và cá hồ phơi khô bằng nắng. Đây là quãng mà sân nhà nào cũng trải bạt phơi, đi đường thấy mùi tiêu, mùi cà phê trên không khí.
Đổi lại, đây không phải mùa trái cây: sầu riêng, bơ của vùng hồ chưa vào vụ, chỉ còn chanh dây, chuối, mít. Nếu chuyến đi rơi vào quãng này, anh chị nên lên kế hoạch cho một giỏ đồ khô thay vì tìm trái tươi. Bài dưới đi qua từng món: nhận hàng mới thế nào, hỏi người bán câu gì, mua bao nhiêu là vừa.
Vì sao quãng này là mùa của đồ khô
Mùa khô ở Tà Đùng nắng đều, độ ẩm không khí xuống thấp, gió nhiều. Đó là điều kiện mà mọi sản vật cần phơi đều chờ. Tiêu hái xong phải phơi vài ngày nắng cho hạt khô, đen và săn lại; điều cần phơi cho hạt khô trước khi cất; cá muốn làm khô tự nhiên thì phải có chuỗi ngày nắng liên tục, không thì dễ chua, dễ mốc.
Cùng lúc đó, cây cà phê sau vụ hái được tưới đợt đầu và bung hoa trắng đồi. Ong của các hộ nuôi quanh vườn có nguồn hoa dồi dào nhất trong năm, nên mật quay sau mùa hoa cà phê thường là mẻ mật chính. Vì thế, cùng một quãng tháng, người mua gặp cả ba loại hàng "vừa làm xong".
Chữ "vừa làm xong" có giá trị thật. Tiêu mới có mùi hăng, cay rõ hơn tiêu để qua một mùa mưa; mật mới chưa bị hút ẩm; điều mới chưa kịp hút mùi kho. Không phải hàng trữ là hàng xấu, nhưng nếu đã đi đúng mùa thì nên tận dụng.
Quãng tháng 2 đến tháng 4 cũng là quãng đường sá dễ đi nhất trong năm: đường đất đỏ khô, xe vào tận sân phơi của nhiều nhà. Anh chị có thể đứng ngay cạnh tấm bạt, nhìn tận mắt mẻ tiêu đang phơi, hỏi chuyện chủ nhà, rồi mới quyết định mua. Đó là lợi thế mà mùa mưa không có.
Hồ tiêu vụ mới: nhận ra và hỏi gì
Hỏi ngày phơi xong. Tiêu phơi đủ thì hạt cứng, lắc nghe tiếng sạn, bóp không móp. Người bán ở sân phơi thường nói được mẻ đó hái hôm nào, phơi mấy nắng. Hàng vừa hái hôm qua mà đã bán là tiêu chưa khô, về để trong túi sẽ ẩm, mốc.
Ngửi và cắn thử một hạt. Tiêu mới bẻ ra có mùi thơm hăng xộc lên, cắn thấy cay rõ ở đầu lưỡi. Tiêu cũ hoặc phơi gặp mưa thì mùi nhạt, có khi có mùi ẩm.
Nhìn độ đồng đều. Tiêu đen bình thường có hạt to nhỏ không đều, nhăn vỏ. Điều cần để ý là lẫn nhiều hạt lép nhẹ, cuống, đất, sạn. Một vốc tiêu thả vào chén nước, hạt lép và rác nổi nhiều thì hàng chưa được sàng kỹ.
Tiêu xanh tươi chỉ có lúc đang hái. Chùm tiêu xanh để ngâm mắm, làm món xào là thứ chỉ gặp ngay trong mùa hái, vì sau vài ngày hạt chuyển màu và dễ rụng. Nếu muốn mua tiêu xanh tươi mang về thì phải gặp đúng lúc nhà vườn đang hái và về trong ngày.
Tiêu sọ là tiêu đã bóc vỏ. Tiêu sọ (tiêu trắng) làm từ tiêu chín, ngâm cho bong lớp vỏ ngoài rồi phơi lại. Không phải hộ nào cũng làm, nên nếu thấy thì hỏi rõ làm từ tiêu của vườn nào.
Hạt điều mới và mật ong hoa cà phê
Điều ở vùng hồ không nhiều bằng vùng Bình Phước cũ hay Đông Nam Bộ, nhưng vẫn có vườn trồng xen và vườn điều cũ trên đất đồi. Mùa điều chín rơi vào mùa khô, trái điều chín rụng, người ta nhặt về tách hạt rồi phơi. Người mua lẻ hay gặp hai dạng: hạt điều thô còn vỏ cứng, và hạt điều đã qua chế biến (rang, tách vỏ lụa). Hạt thô chưa ăn được ngay vì vỏ có dầu gây bỏng da; việc tách vỏ nên để cơ sở chế biến làm. Người mua lẻ nên chọn hạt điều đã chế biến, hỏi rõ nhân điều của vùng hay nhân mua về chế biến lại.
Mật ong hoa cà phê là thứ nhiều người tìm khi đi Tà Đùng mùa khô. Mật này thường có màu từ vàng nhạt đến hổ phách, mùi thơm nhẹ, vị ngọt có hậu hơi đắng nhẹ ở một số mẻ. Câu nên hỏi là mật quay đợt nào: mật quay ngay sau đợt hoa cà phê chính là mật hoa cà phê đúng nghĩa; mật quay giữa mùa mưa thì nguồn hoa khác và ít hơn nhiều.
Mật mới quay chưa lắng có thể còn bọt, sáp nhỏ nổi trên mặt. Đó không phải dấu hiệu xấu, chỉ là mật chưa được lọc kỹ. Nếu thấy mật loãng bất thường, chảy như nước, thì hỏi thêm về độ khô của mật và cách quay; chuyện nhận biết mật thật – mật pha có bài riêng trong danh mục mật ong, vì mẹo dân gian phần lớn không chắc.
Cá phơi khô bằng nắng: lúc thuận nhất trong năm
Cá hồ được đánh bắt và nuôi lồng quanh năm, nhưng muốn làm cá khô, cá một nắng bằng nắng tự nhiên thì mùa khô là thuận nhất. Nắng đều, gió khô làm thịt cá se nhanh, ít bị ruồi, ít chua. Vào mùa mưa, nhiều hộ phải sấy hoặc ngừng làm vì phơi không kịp khô.
Khi mua cá khô ở vùng hồ trong mùa này, nhìn mặt cá: khô đều, thịt săn, không chảy nước, không nhớt, không có đốm mốc trắng hay xanh. Ngửi có mùi cá khô đặc trưng, không có mùi chua, mùi khai. Hỏi người bán phơi mấy nắng, có tẩm ướp gì không — cá một nắng thường chỉ ướp muối nhẹ và phơi một ngày, nên phải giữ lạnh, khác cá khô phơi kiệt nắng để được lâu hơn.
Cá một nắng mang đi xa cần thùng đá hoặc túi giữ lạnh; cá khô kiệt nắng thì gói kín là đủ cho một chuyến đi vài ngày. Bảo quản ở nhà và chế biến tiếp có trong danh mục cá hồ và đồ khô.
Cà phê và mắc ca trong quãng tháng 2 đến tháng 4
Quãng này cà phê vối của vụ mới đã hái xong từ cuối năm, đã phơi, xát và bắt đầu được rang. Nếu anh chị muốn một gói cà phê làm quà mang đúng vụ mới, tháng 2 đến tháng 4 là lúc dễ gặp nhất. Chỉ cần hỏi ngày rang và chọn túi đóng kín có van một chiều; chuyện rang, xay, pha có trang chuyên về cà phê Tà Đùng đi sâu.
Mắc ca thì ngược lại: hạt của vùng rụng vào cuối mùa mưa năm trước, nên đến quãng này là hàng đã qua vài tháng cất. Hạt mắc ca nguyên vỏ được phơi sấy kỹ thì giữ khá lâu, vỏ cứng che cho nhân, nên vẫn là món quà tốt. Điều cần làm là bóp thử vài hạt đã nứt vỏ: nhân trắng ngà, giòn, thơm béo là ổn; nhân vàng sậm, dẻo, có mùi dầu là hạt cũ hoặc cất không kỹ.
Mùa khô cũng là mùa nhiều cơ sở rang mắc ca, rang cà phê làm hàng. Mùi rang thơm khắp đường, dễ bị cuốn mua nhiều. Một gói vừa đủ dùng trong vài tuần luôn thơm hơn một túi lớn mở ra đóng vào cả tháng.
Năm câu nên hỏi người bán trong mùa khô
Hỏi đủ năm câu dưới đây, anh chị sẽ biết mình đang mua hàng mới hay hàng trữ, hàng của vùng hay hàng gom:
- Mẻ này hái hoặc quay (với mật) hôm nào, phơi mấy nắng?
- Hàng của vườn nhà hay gom từ nhiều nơi, nếu gom thì quanh xã hay nơi khác?
- Đã sàng, lọc chưa, có lẫn cuống, hạt lép, sáp không?
- Cất trong gì: bao tải, thùng kín hay túi hút chân không?
- Nếu mang về thấy ẩm, mốc thì có đổi được không, liên lạc thế nào?
Người bán quen nghề ở vùng hồ thường trả lời các câu này rất tự nhiên, vì đó cũng là những điều họ quan tâm khi làm hàng. Người lúng túng, nói chung chung, hoặc không muốn cho xem hàng trong bao thì anh chị có thêm lý do để mua ít, hoặc chuyển sang nơi khác.
Câu thứ năm thường bị bỏ qua vì ngại, nhưng lại là câu giúp anh chị nhất khi về nhà mới phát hiện hàng có vấn đề. Xin số Zalo hoặc địa chỉ nhà vườn ngay lúc mua, chụp lại túi hàng, và nhắn cho người bán khi mở ra thấy không đúng. Người làm hàng tử tế ở vùng hồ thường muốn giữ khách quen hơn là cãi nhau vì một túi tiêu.
Một giỏ quà mùa khô gợi ý theo người nhận
Gợi ý dưới chỉ để hình dung khối lượng vừa phải, không phải định mức; anh chị chỉnh theo nhà mình.
| Người nhận | Món hợp | Khối lượng gợi ý | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bố mẹ, ông bà | Tiêu đen mới, mật ong hoa cà phê | Vài trăm gam tiêu, một lọ mật nhỏ | Mật không dành cho trẻ dưới một tuổi |
| Gia đình có trẻ lớn | Hạt điều đã chế biến, cà phê cho người lớn | Một túi điều, một túi cà phê nhỏ | Hạt cứng không cho trẻ nhỏ ăn nguyên hạt |
| Đồng nghiệp | Gói tiêu nhỏ, túi điều nhỏ | Chia gói nhỏ từng người | Gói gọn, dễ cầm |
| Người thích nấu ăn | Tiêu xanh (nếu kịp), cá khô | Vừa đủ một hai bữa | Tiêu xanh và cá một nắng phải giữ lạnh |
Đồ khô mùa này nhẹ nên dễ mua quá tay. Tiêu, điều để lâu ở nhà mà không đóng kín sẽ mất mùi, nên chia ra nhiều túi nhỏ hút kín, mở túi nào dùng túi đó.
Những điều nên tránh khi mua trong mùa khô
Mùa nhiều hàng mới cũng là mùa dễ mua vội. Một vài điều nên tránh:
- Mua tiêu, điều còn ẩm ngay trên sân phơi về cất kín: hạt chưa khô đóng túi sẽ đổ mồ hôi, mốc từ bên trong.
- Mua mật ong đựng trong chai nhựa đã qua sử dụng, nắp không kín: mật hút ẩm và mùi lạ.
- Mua cá một nắng rồi để trong cốp xe nắng cả ngày: thịt cá nhanh ôi, mùi lan khắp xe.
- Mua hạt điều thô còn vỏ cứng với ý định tự tách ở nhà: dầu vỏ điều gây bỏng da, không đáng để thử.
- Mua mọi thứ ở một sạp ven đường duy nhất mà không hỏi nguồn: quầy ven đường có thể gom hàng nhiều nơi.
Ngoài những điều trên, mùa khô ở vùng hồ là mùa dễ chịu cho người mua: hàng nhiều, đường khô, ít mưa chiều. Nếu chỉ có một chuyến đi trong năm và muốn mang về đồ khô, quãng này là hợp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Mua tiêu ở Tà Đùng tháng mấy là tiêu mới?
Tiêu vùng hồ thường chín và được hái trong mùa khô, rộ khoảng tháng 2 đến tháng 3, có năm sớm hơn từ cuối tháng 1 hoặc kéo sang tháng 4. Mua sau khi mẻ đầu đã phơi khô là có tiêu vụ mới.
Tiêu xanh tươi có gửi xa được không?
Gửi được nếu giữ lạnh và đi nhanh trong một hai ngày, nhưng hạt dễ rụng và chuyển màu. Muốn giữ lâu hơn thì người ta ngâm tiêu xanh với muối hoặc nước mắm, hoặc cấp đông nguyên chùm ngay sau khi hái.
Mật ong hoa cà phê có kết tinh không?
Mật ong nói chung có thể kết tinh khi gặp lạnh hoặc để lâu, tuỳ thành phần đường của từng loại hoa. Kết tinh không có nghĩa là hỏng hay pha đường. Ngâm lọ trong nước ấm là mật lỏng lại.
Hạt điều ở Tà Đùng có phải hàng của vùng không?
Vùng hồ có điều trồng nhưng không nhiều. Hạt điều đã chế biến bán ở quầy có thể từ nhân điều vùng khác. Nếu điều quan trọng với anh chị là đúng nguồn, hãy hỏi người bán điều trồng ở đâu, chế biến ở đâu và xem nhãn cơ sở chịu trách nhiệm.
Đi Tà Đùng mùa khô có cần chuẩn bị gì để mang đồ khô về?
Nên mang theo vài túi zip dày hoặc túi hút chân không, một thùng giữ lạnh nhỏ nếu định mua cá một nắng hoặc tiêu xanh. Đồ khô để trong khoang hành khách, tránh cốp xe nóng.
Mùa khô có mua được măng ở Tà Đùng không?
Măng tươi chủ yếu có đầu mùa mưa. Mùa khô anh chị có thể gặp măng khô làm từ vụ trước, nên hỏi măng phơi lúc nào và đã cất thế nào để tránh hàng ẩm mốc.