Ở vùng hồ Tà Đùng, người mua thường gặp ba loại mật: mật ong nội (ong ta) nuôi trong thùng gỗ quanh nhà, sản lượng ít, mùi phức tạp; mật ong ngoại (ong Ý) nuôi đàn lớn theo mùa hoa, phần lớn là mật mùa cà phê, vị đều; và hàng được chào là "mật ong rừng", loại khó kiểm nguồn nhất. Không loại nào tự động tốt hơn; khác nhau ở cách lấy, mùi vị và mức độ người mua có thể tin vào lời giới thiệu.
Ba chữ "ong nội", "ong ngoại", "ong rừng" được dùng rất tuỳ tiện ngoài chợ, và nhiều người sẵn lòng trả cao hơn hẳn chỉ vì chữ "rừng". Bài này giải thích mỗi loại ong là gì, mật của chúng thường khác nhau ra sao, vì sao mật gọi là mật rừng cần được hỏi kỹ nhất, và vì sao ở một vùng sát vườn quốc gia như Tà Đùng, người mua có lý do riêng để thận trọng với chữ "rừng".
Bốn loài ong mật người mua hay nghe nhắc
Ong nội, còn gọi ong ta, ong mật châu Á. Là loài ong bản địa, thân nhỏ hơn ong ngoại, chịu được khí hậu, sâu bệnh địa phương và biết chống ong vò vẽ tốt. Đàn nhỏ, cho ít mật mỗi năm, hay bỏ tổ khi bị quấy hoặc thiếu hoa. Người dân vùng cao nuôi ong nội từ lâu trong thùng gỗ, khúc gỗ khoét rỗng đặt dưới hiên nhà, góc vườn.
Ong ngoại, thường gọi ong Ý. Là loài ong mật châu Âu được đưa vào nuôi ở Việt Nam, đàn đông, hiền hơn, cho sản lượng mật cao. Ong ngoại cần nguồn hoa lớn, nên người nuôi thường chở đàn đi theo mùa hoa: cà phê, cao su, cây ăn trái. Phần lớn mật ong thương mại ở Tây Nguyên là mật ong ngoại.
Ong khoái, hay ong gác kèo ở một số vùng. Là loài ong mật lớn sống hoang, làm tổ một tầng sáp lớn treo dưới cành cây cao hay vách đá. Mật lấy từ tổ ong khoái là thứ thường được gọi là "mật ong rừng" đúng nghĩa. Ở vài vùng như rừng tràm miền Tây, người ta gác kèo cho ong khoái đến làm tổ, nhưng ở vùng đồi Tây Nguyên chủ yếu là tổ hoang.
Ong ruồi và ong dú. Ong ruồi nhỏ, làm tổ một tầng trên bụi cây thấp; ong dú không có ngòi đốt, làm mật trong những bầu sáp nhỏ, mật chua nhẹ, lượng rất ít. Hai loại này ít gặp trong hàng bán ở vùng hồ; nếu được chào, nên hỏi kỹ nguồn như với mật rừng.
Mật ong nội và mật ong ngoại khác nhau ra sao
Mô tả là xu hướng thường gặp ở vùng trồng cà phê; từng hộ nuôi, từng mẻ vẫn khác.
| Điểm so | Mật ong nội | Mật ong ngoại |
|---|---|---|
| Sản lượng | Ít, mỗi đàn quay vài lần trong năm | Nhiều, quay liên tục trong mùa hoa |
| Nguồn hoa | Nhiều loại hoa quanh nhà, quanh vườn | Chủ yếu một mùa hoa lớn như cà phê |
| Mùi vị | Phức tạp, đậm, mỗi lần mỗi khác | Đều, đặc trưng theo mùa hoa |
| Độ đặc | Thường đặc nếu quay đúng lúc | Tuỳ cách quay, có mẻ quay non |
| Truy nguồn | Dễ nếu mua tận nhà người nuôi | Dễ nếu người nuôi nói được mùa, nơi đặt đàn |
| Hay gặp ở đâu | Hộ dân, lượng nhỏ | Cơ sở nuôi, cửa hàng, quầy ven đường |
Mật ong nội ít nên nhiều người bán gắn với nó những lời như "bổ hơn", "quý hơn". Thực tế khác biệt chính nằm ở mùi vị và độ hiếm, chưa có căn cứ chắc chắn để nói mật ong nội bổ dưỡng hơn mật ong ngoại cùng chất lượng.
Với người mua, câu hỏi hữu ích hơn là "ong nhà ai, đặt ở đâu, quay lúc nào". Một chai mật ong ngoại mùa cà phê quay đúng lúc, rõ nguồn, đáng mua hơn một chai mật "ong nội" mà người bán không kể được gì về đàn ong.
"Mật ong rừng" ở vùng hồ: vì sao khó kiểm nhất
Mật ong rừng đúng nghĩa là mật lấy từ tổ ong hoang, thường là ong khoái hoặc đàn ong nội hoang làm tổ trong hốc cây. Người lấy phải tìm tổ, trèo cây hoặc vách đá, hun khói rồi cắt tầng mật. Lượng mật thu được không đều, tuỳ mùa và tuỳ tổ, và người mua gần như không bao giờ nhìn thấy quá trình đó.
Vì không có thùng ong để xem, không có mùa vụ cố định để hỏi, mật rừng là loại dễ bị gán nhãn nhất. Mật ong nuôi đổ vào chai, thêm vài mẩu sáp, nói là "mới lấy trong rừng" là đủ để bán giá cao hơn. Mật hun khói kỹ có mùi khói, nên nhiều người còn tin mùi khói là dấu hiệu mật rừng thật, trong khi đó chỉ là dấu vết của cách lấy, và có thể làm giả.
Phần lớn mật rừng thật có màu sẫm hơn, mùi hắc hoặc đậm vì lấy từ nhiều loài hoa rừng, độ ẩm có khi cao vì lấy cả phần mật chưa chín trong tầng, nên dễ lên men hơn mật nuôi. Nói cách khác, mật rừng thật chưa chắc đã ngon theo khẩu vị nhiều người, và cũng chưa chắc để được lâu.
Vùng sát vườn quốc gia: lý do riêng để thận trọng
Xã Tà Đùng nằm cạnh Vườn quốc gia Tà Đùng. Trong vườn quốc gia, việc khai thác lâm sản, kể cả lấy tổ ong, chịu sự quản lý theo Luật Lâm nghiệp và quy chế của vườn; những gì được phép, ở phân khu nào, theo hình thức nào là chuyện của ban quản lý và quy định hiện hành, người mua không thể biết qua lời người bán.
Ngoài chuyện luật, lấy tổ ong hoang bằng lửa trong rừng mùa khô là một nguy cơ cháy rừng có thật. Chặt cành, chặt cây để lấy tổ cũng làm hại cây rừng. Đó là lý do bên mình không khuyến khích mua mật được giới thiệu là "lấy trong vườn quốc gia", dù người bán nói là ít hay là "của bà con lấy truyền thống".
Nếu anh chị thích vị mật hoa rừng, có cách khác: mật ong nội nuôi ở những hộ sát rìa rừng, ong tự bay ra hút hoa cây rừng mà không ai phải vào rừng lấy tổ. Mật này mang nhiều mùi hoa rừng, truy được nguồn, và không làm hại rừng. Hỏi người nuôi đặt thùng ở đâu, gần rừng hay gần vườn, là biết mật mang mùi gì.
Những câu nên hỏi khi được mời mua "mật rừng" hay "mật ong nội"
"Tổ lấy ở đâu, ai lấy, lấy hôm nào?" Câu trả lời cụ thể, có tên nơi, có ngày, là dấu hiệu tốt. Câu "trong rừng sâu, bà con mang ra" mà không gì thêm thì anh chị không kiểm được gì.
"Có còn bánh sáp không?" Mật rừng mới lấy thường còn mẩu sáp, xác ong, cần lọc. Một can mật rừng trong vắt, đều màu, không chút cặn nào có thể đã qua lọc kỹ, hoặc không phải mật rừng.
"Ong nội nhà mình mấy thùng, quay mấy lần một năm?" Người nuôi ong nội biết rất rõ số thùng và số lần quay vì sản lượng ít. Một người bán có "mật ong nội" quanh năm, số lượng lớn, là chuyện nên nghĩ lại.
"Cho mình xem thùng ong từ xa được không?" Hỏi nhẹ nhàng, không đòi hỏi. Hộ nuôi ong thật thường vui lòng chỉ cho khách xem thùng từ xa, nhất là khi khách mua tận nhà.
Vì sao người trồng cà phê vùng hồ quý đàn ong
Cà phê vối là loài cây tự bất thụ: hoa của một cây gần như không đậu trái bằng phấn của chính nó, mà cần phấn từ cây khác. Gió mang phấn đi một phần, côn trùng, trong đó ong mật đóng góp nhiều, mang phần còn lại. Ở các vùng trồng cà phê trên thế giới, nhiều nghiên cứu ghi nhận vườn có ong thụ phấn đầy đủ thường đậu trái tốt hơn.
Vì vậy quan hệ giữa người nuôi ong và người trồng cà phê quanh hồ thường là hai bên cùng có lợi: chủ vườn cho đặt thùng, ong giúp đậu trái, người nuôi có mật. Điều kiện đi kèm là không phun thuốc trừ sâu lúc hoa nở, vì đó là lúc ong bay nhiều nhất và dễ chết nhất. Những vùng giữ được thoả thuận này thường có mật mùa hoa ổn định qua nhiều năm.
Với người mua, câu chuyện này có ý nghĩa thực tế: mua mật của hộ nuôi ong tại chỗ là góp phần giữ đàn ong ở lại vùng hồ, giữ cả mùa hoa cà phê đậu trái. Và một người nuôi hiểu chuyện thụ phấn, chuyện phun thuốc, thường cũng là người làm mật cẩn thận.
Mùi vị mật ong nội vùng hồ
Mật ong nội lấy ở hộ dân quanh hồ thường là mật hoa tạp: hoa cà phê, hoa tiêu, hoa cây ăn trái, hoa cỏ ven rẫy, hoa cây rừng gần đó. Mùi vị vì thế phức tạp, có lúc thơm như hoa, có lúc hơi hắc, hậu vị kéo dài hơn mật một mùa hoa. Người quen mật dịu có thể thấy "lạ"; người thích khám phá lại thấy thú vị.
Do đàn nhỏ, người nuôi ong nội thường để mật trong tổ lâu hơn, chờ ong vít nắp mới lấy, nên mật hay đặc. Nhưng cũng có hộ lấy cả tầng, ép cả phần mật chưa chín, phần sáp, phần ấu trùng, khiến mật đục, nhiều cặn và dễ lên men. Mật đục không phải lúc nào cũng xấu, nhưng mùi chua, có bọt thì nên tránh.
Mật ong nội mỗi lần quay chỉ được ít, nên nếu muốn mua làm quà, anh chị có thể phải đặt trước với người nuôi và chờ tới đợt quay. Đặt trước với một hộ cụ thể, nhận đúng mẻ của họ, là cách có được mật ong nội thật mà không phải tin lời rao ở quầy ven đường.
Chọn loại nào làm quà
Nếu tặng nhiều người và muốn ai cũng thấy dễ ăn, mật ong ngoại mùa cà phê quay đúng lúc là lựa chọn hợp lý: vị dịu, đều, dễ truy nguồn, có thể chia cùng mẻ ra nhiều chai. Nếu tặng một người sành ăn, thích vị lạ, một chai nhỏ mật ong nội của một hộ quen là món quà có câu chuyện riêng.
Với mật được chào là mật rừng, bên mình khuyên anh chị chỉ mua khi biết rõ người lấy và nơi lấy, không phải trong vườn quốc gia. Không chắc thì bỏ qua, không mất gì; vùng hồ còn nhiều sản vật trồng, nuôi đàng hoàng để mang về.
Dù chọn loại nào, ghi lên chai loại ong, tháng quay, hộ nuôi nếu được. Người nhận biết mình đang ăn gì, và nếu thích, lần sau anh chị biết đặt lại đúng chỗ. Và một lần nữa: không cho trẻ dưới một tuổi ăn mật ong, bất kể mật của loài ong nào.
Câu hỏi thường gặp
Mật ong nội có bổ hơn mật ong ngoại không?
Chưa có căn cứ chắc chắn để nói vậy. Hai loại khác nhau chủ yếu ở mùi vị, nguồn hoa và độ hiếm. Một chai mật ong ngoại quay đúng lúc, rõ nguồn có thể tốt hơn một chai mật ong nội quay non hoặc lẫn nhiều cặn.
Làm sao nhận ra mật ong rừng thật?
Người mua lẻ gần như không thể chắc chắn bằng mắt, mũi hay mẹo thử. Mùi khói, màu sẫm, vài mẩu sáp đều có thể làm giả. Cách đáng tin duy nhất là biết rõ người lấy, nơi lấy và thời điểm lấy.
Mua mật ong lấy trong Vườn quốc gia Tà Đùng có sao không?
Khai thác lâm sản trong vườn quốc gia chịu quản lý theo Luật Lâm nghiệp và quy chế của vườn; người mua không kiểm được việc lấy có hợp lệ hay không. Lấy tổ bằng lửa còn có nguy cơ cháy rừng, nên không nên mua.
Mật ong nội vì sao đắt và ít?
Vì đàn ong nội nhỏ, mỗi năm chỉ quay được ít lần, mỗi lần ít mật, và đàn hay bỏ tổ khi thiếu hoa. Sản lượng thấp nên người nuôi thường bán cho khách quen, đặt trước.
Mật ong ngoại có phải là mật kém không?
Không. Ong ngoại là loài ong mật được nuôi rộng rãi trên thế giới, mật của chúng là phần lớn mật ong thương mại. Chất lượng phụ thuộc vào cách quay, độ chín và cách cất, không phụ thuộc vào chữ "ngoại".
Mật ong dú là gì, có ở Tà Đùng không?
Mật ong dú do loài ong không ngòi đốt làm ra trong những bầu sáp nhỏ, vị chua nhẹ, lượng rất ít. Loại này ít gặp trong hàng bán ở vùng hồ; nếu được chào, nên hỏi kỹ nguồn như với mật rừng.