Người mua ở Tà Đùng nên từ chối mọi sản vật lấy trực tiếp từ rừng tự nhiên mà không rõ nguồn hợp pháp: thịt thú rừng, chim rừng, lan rừng, cây cảnh đào trong rừng, gỗ quý, mật và măng được nói là lấy trong Vườn quốc gia Tà Đùng. Lý do không chỉ là luật: mỗi lần có người mua, việc khai thác có thêm lý do để tiếp tục, và người mua là mắt xích duy nhất có thể dừng chuỗi đó bằng một câu "thôi, không lấy".
Vùng hồ Tà Đùng nằm cạnh một vườn quốc gia, nơi còn những cánh rừng mà khách đi xa tới để ngắm. Cũng vì gần rừng, thỉnh thoảng có người mời khách mua "đồ rừng" với lời quảng cáo hấp dẫn. Bài này giúp anh chị phân biệt sản vật rừng trồng, nuôi đáng mua với lâm sản khai thác nên tránh, hiểu vì sao, từ chối thế nào cho khéo, và mua gì thay thế để vẫn có quà mang về.
Rừng trồng, rừng sản xuất và rừng đặc dụng: ranh giới người mua cần biết
Theo Luật Lâm nghiệp năm 2017, rừng được chia thành rừng đặc dụng, rừng phòng hộ và rừng sản xuất. Vườn quốc gia thuộc nhóm rừng đặc dụng, nơi mục tiêu chính là bảo tồn; việc khai thác lâm sản ở đây bị giới hạn chặt, phần lớn bị cấm, những gì được phép thì theo quy chế riêng của vườn và quy định hiện hành.
Rừng sản xuất, rừng trồng của dân và doanh nghiệp thì khác: người trồng được khai thác sản phẩm của mình theo quy định. Cây tre lấy măng trong vườn, đàn ong nuôi cạnh vườn cà phê, cây bép trồng quanh nhà, đó là sản vật của người trồng, mua bán bình thường.
Người mua không nhìn thấy được ranh giới đó trên một bó măng hay một chai mật. Vì vậy cách nghĩ hợp lý là: sản vật trồng, nuôi, rõ người làm thì mua; sản vật được giới thiệu là "lấy trong rừng sâu", "trong vườn quốc gia", "hàng hiếm của rừng" mà không rõ nguồn hợp pháp thì không mua. Không cần là chuyên gia luật mới áp dụng được nguyên tắc này.
Cũng nên biết rằng các lời quảng cáo kiểu "đồ rừng thì sạch hơn, bổ hơn đồ trồng" không có căn cứ. Một bó măng tre trồng, một chai mật ong nuôi đúng cách không kém gì "hàng rừng" về hương vị, lại rõ nguồn và an toàn hơn. Chữ "rừng" ở đây thường chỉ là cách nâng giá, đánh vào mong muốn mua thứ gì đó hiếm của khách đi xa.
Những món hay được chào và nên làm gì
Bảng không thay cho quy định pháp luật, chỉ giúp người mua quyết định nhanh ngay tại chỗ.
| Món hay được chào | Nên mua không | Vì sao |
|---|---|---|
| Thịt thú rừng, chim rừng, đặc sản "thú bẫy" | Không | Có thể thuộc loài được bảo vệ; nguy cơ bệnh lây từ động vật hoang dã; nguồn không kiểm được |
| Lan rừng, cây cảnh đào trong rừng | Không | Lấy cây khỏi rừng làm cạn quần thể; nhiều loài lan được bảo vệ; cây đào lên thường chết khi xuống đồng bằng |
| Gỗ quý, gốc cây, khúc gỗ làm đồ lưu niệm | Không, trừ khi rõ nguồn hợp pháp | Gỗ rừng tự nhiên chịu quản lý nguồn gốc; người mua không kiểm được giấy tờ |
| Mật ong, măng nói là lấy trong vườn quốc gia | Không | Khai thác trong rừng đặc dụng bị giới hạn; lấy tổ ong bằng lửa gây nguy cơ cháy rừng |
| Cây thuốc, củ, rễ đào trong rừng | Không | Làm cạn cây rừng; không kiểm được loài, chất lượng, an toàn |
| Mật ong nuôi, măng tre trồng, nấm trồng, rau rừng trồng | Có | Sản vật của người trồng, nuôi; rõ nguồn; ủng hộ sinh kế bền vững |
Dòng cuối là điều quan trọng nhất của bảng: từ chối lâm sản khai thác không có nghĩa là về tay không. Vùng hồ có rất nhiều sản vật trồng, nuôi đàng hoàng để mang về.
Với gỗ, có những món đồ làm từ gỗ rừng trồng như keo, thông hay từ gỗ có giấy tờ nhập hợp pháp. Nếu thật sự muốn mua đồ gỗ, hỏi rõ gỗ gì, từ đâu, có hoá đơn không; không rõ thì thôi.
Vì sao người mua nên nói không
Vì luật. Luật Lâm nghiệp năm 2017 và Nghị định 06/2019/NĐ-CP về quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm quy định chặt việc khai thác, vận chuyển, mua bán lâm sản. Bộ luật Hình sự có tội danh về vi phạm quy định quản lý, bảo vệ động vật nguy cấp, quý, hiếm. Mức xử lý cụ thể tuỳ loài, tuỳ số lượng và theo văn bản hiện hành; người mua, vận chuyển cũng có thể bị xử lý, không chỉ người săn bắt.
Vì sinh thái. Một cây lan rừng, một con chim, một tổ ong nghe như rất nhỏ. Nhưng khi hàng trăm khách mỗi mùa cùng mua, những thứ "nhỏ" đó cộng lại làm cạn dần quần thể. Khu rừng mà khách lên ngắm cảnh chính là khu rừng đang bị lấy dần đi bằng những lần mua như vậy.
Vì sức khoẻ. Thịt động vật hoang dã không qua kiểm dịch có thể mang mầm bệnh lây sang người. Nhiều bệnh truyền nhiễm mới nổi trên thế giới được cho là có nguồn gốc từ động vật hoang dã. Cây thuốc, củ rễ đào trong rừng thì không ai kiểm được loài, độ an toàn, tạp chất.
Vì cháy rừng. Lấy tổ ong bằng lửa, đốt bẫy, nấu nướng trong rừng mùa khô đều là nguy cơ cháy rừng có thật. Một đốm lửa có thể phá đi cả một vạt rừng mà nhiều năm sau mới hồi lại.
Vì người mua là mắt xích quyết định. Người săn bắt, khai thác làm vì có người mua. Khi khách không mua, việc khai thác mất lý do kinh tế. Một câu từ chối không tốn gì, nhưng là đóng góp thật.
"Lan nuôi trồng", "thú nuôi trại": người mua kiểm được tới đâu
Có những loài lan, loài thú được nhân giống, gây nuôi hợp pháp tại các cơ sở được cấp phép theo quy định. Khi được chào "lan nuôi cấy mô", "thú từ trại nuôi", câu hỏi là người mua có kiểm được điều đó không.
Thực tế ở quầy ven đường, câu trả lời thường là không. Cây lan nhân giống ở vườn ươm thường đồng đều, trồng trong chậu, giá thể sạch, rễ mới; cây lan rừng thường to nhỏ không đều, còn dính rêu, vỏ cây, rễ già bị cắt. Nhưng những dấu hiệu này chỉ là gợi ý, người bán có thể trồng tạm lan rừng vào chậu vài tuần để bán.
Với động vật và sản phẩm từ động vật hoang dã, việc chứng minh nguồn gốc gây nuôi hợp pháp cần giấy tờ của cơ sở được cấp mã số theo quy định, và người mua lẻ hầu như không có cách kiểm. Bên mình khuyên đơn giản: nếu muốn trồng lan, mua ở vườn lan có địa chỉ, có hoá đơn; còn thịt và sản phẩm từ thú hoang thì không mua, kể cả khi được nói là "thú nuôi".
Từ chối thế nào cho khéo, và báo ai khi thấy buôn bán
Phần lớn người chào hàng ven đường là bà con kiếm thêm, không phải kẻ buôn lớn. Từ chối nhẹ nhàng là đủ: "cảm ơn, nhà không dùng đồ rừng", "mình chỉ mua đồ trồng, đồ nuôi thôi". Không cần giảng giải hay chụp ảnh người bán. Nếu được, hỏi lại họ có mật ong nuôi, măng tre trồng, cà phê nhà làm không; nhiều khi chính người đó cũng có hàng trồng để bán.
Nếu thấy dấu hiệu buôn bán động vật hoang dã quy mô lớn, nuôi nhốt thú rừng, chặt phá rừng, anh chị có thể báo cho lực lượng kiểm lâm sở tại hoặc ban quản lý vườn quốc gia, hoặc chính quyền xã. Thông tin liên hệ chính thức nên tra trên trang của cơ quan đó hoặc hỏi tại xã, không dùng số điện thoại truyền miệng.
Khi báo, mô tả rõ thời gian, địa điểm, sự việc; không tự can thiệp, không đối đầu. Việc xử lý là của cơ quan có thẩm quyền. Phần của người mua và người đi du lịch đơn giản hơn nhiều: không mua, không ăn, không mang về.
Mua gì thay thế để vẫn có quà "của rừng"
Nếu điều anh chị tìm là hương vị núi rừng, vùng hồ có nhiều lựa chọn đàng hoàng. Mật ong nội của hộ nuôi cạnh rìa rừng mang mùi hoa rừng mà không ai phải vào rừng lấy tổ. Măng tre trồng, măng khô phơi từ măng vườn có vị núi rừng rõ ràng. Lá bép, đọt mây, cà đắng trồng quanh nhà là rau rừng đã về vườn.
Cà phê vối, hồ tiêu, mắc ca của vùng đất đỏ quanh hồ là những sản vật trồng có câu chuyện riêng, mang đi xa dễ. Cá hồ phơi khô, cá một nắng từ người đánh bắt được phép trên hồ là thứ quà gắn với mặt nước Tà Đùng. Những sản vật này đều có bài riêng ở các mục khác của trang.
Mua những thứ đó, anh chị vừa có quà ngon, vừa giúp người dân vùng hồ sống được bằng nghề trồng, nghề nuôi, thay vì phải vào rừng. Đó cũng là cách góp phần giữ cho những cánh rừng quanh hồ còn nguyên cho lần sau quay lại. Nếu muốn mang về một chút "rừng" để ngắm, một chậu cây giống từ vườn ươm, một tấm ảnh chụp mặt hồ lúc sương sớm thường bền hơn mọi món đồ lấy từ rừng.
Với người làm du lịch, chỗ nghỉ quanh hồ
Những chủ homestay, nhà vườn, người dẫn đường quanh hồ thường là người đầu tiên khách hỏi "ở đây có đồ rừng gì mua không". Câu trả lời của họ ảnh hưởng rất nhiều tới lựa chọn của khách.
Giới thiệu khách tới các hộ nuôi ong, trồng tre lấy măng, trồng cà phê, hồ tiêu, mắc ca; không phục vụ món thú rừng, không bày lan rừng làm cảnh rồi bán. Khách du lịch ngày càng để ý chuyện này, và một chỗ nghỉ nói rõ "ở đây không dùng đồ rừng" thường được khách tin hơn, chứ không mất khách.
Về lâu dài, cảnh rừng, mặt hồ và các đảo xanh mới là thứ đưa khách tới vùng hồ. Giữ được rừng là giữ được chính lý do khách đến; bán một món đồ rừng là đổi cái lâu dài lấy một khoản nhỏ trước mắt.
Một góc nhỏ trưng bày sản vật trồng, nuôi của các hộ quanh hồ ngay tại chỗ nghỉ, kèm vài dòng giới thiệu ai làm, làm thế nào, vừa giúp khách có quà, vừa giúp bà con bán được hàng. Đó là cách thay thế thiết thực cho những lời mời "đồ rừng" mà khách hay gặp ven đường.
Câu hỏi thường gặp
Mua lan rừng về trồng có bị xử lý không?
Nhiều loài lan rừng thuộc diện được bảo vệ, việc khai thác, vận chuyển, mua bán chịu quản lý theo quy định về thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Mức xử lý tuỳ loài và số lượng theo văn bản hiện hành. Muốn trồng lan, mua ở vườn ươm có địa chỉ, có hoá đơn.
Thịt thú rừng nói là thú nuôi trại thì có mua được không?
Người mua lẻ hầu như không kiểm được nguồn gốc gây nuôi hợp pháp, vì việc này cần giấy tờ của cơ sở được cấp mã số theo quy định. Thịt không qua kiểm dịch còn có nguy cơ bệnh, nên tốt nhất không mua.
Măng, mật ong hái trong vườn quốc gia có phải là vi phạm không?
Vườn quốc gia là rừng đặc dụng, việc khai thác lâm sản ở đây bị giới hạn chặt theo quy chế của vườn và quy định hiện hành. Người mua không kiểm được việc lấy có được phép hay không, nên không nên mua.
Thấy người bán động vật hoang dã thì nên làm gì?
Từ chối mua. Nếu thấy dấu hiệu buôn bán quy mô lớn, có thể báo kiểm lâm sở tại, ban quản lý vườn quốc gia hoặc chính quyền xã, mô tả rõ thời gian, địa điểm. Tra thông tin liên hệ chính thức, không tự can thiệp.
Đồ lưu niệm bằng gỗ ở Tà Đùng có nên mua không?
Nên hỏi rõ gỗ gì, từ đâu, có hoá đơn không. Đồ làm từ gỗ rừng trồng như keo, thông thì bình thường. Gốc cây, khúc gỗ quý không rõ nguồn từ rừng tự nhiên thì không nên mua.
Mua gì làm quà để vẫn có vị núi rừng mà không hại rừng?
Mật ong nuôi cạnh rìa rừng, măng tre trồng, măng khô từ măng vườn, lá bép, đọt mây, cà đắng trồng, cà phê, hồ tiêu, mắc ca của vùng đất đỏ quanh hồ. Đều là sản vật trồng, nuôi, rõ nguồn.